شاخصه های تربیت آرمانی از نظرگاه امیرالمؤمنین علیه السلام صفحه 292

برد، و هر که از آن غافل ماند زیان بیند»(1).

محاسبهی نفس مهم ترین اقدام در سیر تربیت حقیقی و رسیدن به اهداف غائی تربیت است.

چون انسان شب را به روز و روز را به شب می آورد، شبانگاه باید به خویش باز گردد و به خود بگوید: امروزت چگونه گذشت؟ آیا خدا را یاد کردی و سپاس او را به جای آوردی؟ آیا حق برادر مؤمنت را ادا کردی؟ آیا گرفتاری او را رفع کردی؟ اگر کاری نیک از او سر زده است خدا را سپاس گذارد و خدا را برای این توفیق تعظیم نماید. و اگر گناهی یافت، از خدا آمرزش بخواهد و دیگر بدان سوی نرود»(2).

مشارطه در لغت

مشارطه در لغت به معنای شرط کردن با کسی است(3)، و در اصطلاح، عبارت از آن است که انسان برای اصلاح خویش عزم نماید و با خود شرط کند مرزهای الهی را پاس بدارد و موجبات خشم الهی را فراهم نسازد و در طاعت کوتاهی نکند. و بهتر است 5.

1- حکمت: 208.
2- تفسیر المنسوب إلی الإمام أبی محمد الحسن بن علی العسکری علی: 38
3- دهخدا، 1352: 85.