اندیشه های اقتصادی در نهج البلاغه صفحه 102

پنجم:جمع کردن مال که در اصطلاح به آن بخل می گوییم عبارت است از جمع کردن ثروت و عدم استفاده آن در تولید و این موجب از دست رفتن فرصت می شود؛ فرصتهای که می توان این سرمایه را به جریان انداخت و به بهترین وجه از آن بهره برداری کرد به همین جهت می بینیم که امام علیه السلام همانطور که با دشمنان مبارزه می کرد به مبارزه با این پدیده شوم نیز برخاست.

1- البخل عارٌ بخل ننگ است آثار بخل تنها در زمینه های اقتصادی کلمات قصار:3. ? محدود نمی شود بلکه دارای پیامدها اجتماعی نیز هست انسان پولدار بخیل مورد تحقیر جامعه است نه احترام و مردم معمولا آدم بخیل را نمی پذیرند زیرا او با بخلش رذیل اخلاقی را برای جامعه به ارمغان می آورد مردم را از حقوق قانونی محروم می کند او با بخلش به رزق مقسوم اعتقادی ندارد لذا می بینیم که امیرالمومنین علی علیه السلام سبب و انگیزه هر زشتی و بدی را بخل می داند.

2- البخل جامع لمساوی العیوب و هو زمامٌ یقاربه الی کل سوء - کلمات قصار:370. ?

بخل صفتی است جامع همه بدیها و عیبها بخل مهارتی است که آدمی را به سوی هر ناشایست می کشاند.

پس جمع مال یعنی جلوگیری از رسیدن خیر به مردم اگر خیر کم شود جامعه به محیطی ناشایست بدل گردد

و حرکت و فعالیت هر عضو جامعه نیز به بدی گرایش یابد و شیوع بخل جامعه را به پرتگاه بدی ها در افکند جامعه ای که فرزندانش بخل بورزند در زندگی پیشرفت نخواهد کرد زیرا تنها راه پیشرفت بخشش و سخاوت است.

گاهی بعضی ها تصور می کنند که بخل محدود کردن مخارج است پس نوعی میانه دوی و صرفه جویی است امام علیه السلام این تصور اشتباه را رد می کنند و در یکی از گفتارهای منسوب به ایشان آمده است:

الفرق بین الاقتصاد و البخل أن الاقتصاد یمسک الانسان تما فی یده خوفا علی حریته و جاهه من المساله فهو یضع الشی ء موضعه و یصبر عما لا تدعو ضروره الیه یصل صغیر بره بعظیم بشره ولا یستکثر من المودات خوفا من فرط الا حجاف به و البخیل لا یکافی ء علی ما یسدی الیه و یمنع أیضا الیسیر من استحق الکثیر و یصبر لصغیر ما یجری علیه علی کثیرمن الذله .- منسوب به امام علی علیه السلام،شرح نهج البلاغه 20/283،392ح

تفاوت صرفه جویی و بخل آن است که صرفه جویی باعث می گردد که انسان برای حفظ آزادی و آبروی خویش در برابر خواهش مال را در دست خود نگه دارد و صرفه جویی هر چیز را در جایی خود قرار می دهد و انسان را در برابر نیازهای غیر ضروری به صبر و بردباری وا می دارد شخص صرفه جو بخشش کم خود را با گشاده روئی کاهش می دهد بخیل حق آنچه را به او می بخشند به جا نمی آورد و از کسی که حق زیادی دارد کم را نیز دریغ می دارد.

این تفاوت در موارد زیر خلاصه می شود: