پدیده قرآنی صفحه 199

در این لحظه فرشته وحی فرود می‌آید تا مهر پایان را بر این رسالت بنهد و چنآن‌که روایت کرده‌اند در این هنگام شتری که محمّد(ص) بر آن سوار بود بر زانوهای خود می‌افتد و از درد شیهه می‌کشد. وحی(مطابق خبر) با آخرین آیه نازل شده زیر خاتمه می‌یابد (1):

«امروز برای شما دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان دین برای شما پسندیدم (2)».

براین برهه از زمان و براین مراسم پرشکوه، در تاریخ نام «حجه الوداع» اطلاق شده است (3).

در واقع سخنان پیامبر(ص) و کردارهای او از این تاریخ تا واپسین روزهای عمر وی جز وداع با خانواده و اصحاب و پیروانش و نیز وداع با این جهانی که بر مسیر حرکت آن ژرفترین اثرها را گذاشته، چیز دیگری نبوده است (4).

آخرین روز عمر وی بسیار نزدیک است. آنگاه که به مدینه باز می‌گردد، بیماریی که منجر به مرگ او شد بر وی عارض می‌شود.

مرگی که حماسه شگفت او را بپایان می‌رساند و بر رسالت به کمال رسیده او مهر پایان می‌زند.

پیامبر(ص) در آخرین نماز خود که به امامت خویش در مسجد اقامه می‌کند به همه حاضران اعلام می‌نماید که مایل است تا دیونی که برگردن دارد ادا کند:

«ای مردم، هرکس چیزی از دیگران نزد خود دارد باید بازپس دهد و از شرمساری دراین دنیا نترسد. بدانید که شرمساری این دنیا بسی آسانتر از شرمساری در آخرت است. همانا خداوند یکی از بندگانش را بین انتخاب دنیا و آنچه که نزد خود

1- درباره آخرین آیه نازل شده میان دانشمندان و متخصّصان فنّ تاریخ و علوم قرآن اختلاف است و در مجموع در این زمینه ده قول نقل شده که یکی از آن اقوال می‌گوید:
2- الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِیناً ..(سوره مائده/ آیه 3).
3- بر طبق روایت ابن اثیر/ ج 2/ صفحه 116/ چاپ منیریّه/ 1349 هجری ... «ع. ش»
4- در لسان حدیث و تاریخ این سفر تاریخی علاوه بر «حجّ وداع» «حجه الوداع»، «حجه السلام» نیز نامیده شده است ... البتّه مشهور میان محدّثان و مورّخان، پیامبر اکرم 9 این خطبه را در روز عرفه ایراد فرمود، امّا برخی از جمله ابن‌سعد در(طبقات/ ج 2/ صفحه 184) بر این عقیده‌اند که این خطبه در روز دهم ذیحجه الحرام ایراد شده است./ مترجم/