پدیده قرآنی صفحه 235

بنابر همین روش است که در تفسیر آنان درباره «نبوّت»، به‌خصوص از نظر «ارمیاء»،(شخصیّت دوّمی) نیز دخالت دارد. شخصیّتی که دارای تجرّد بیشتری بوده و غیر حسّی و دور از احتمال جلوه کرده و در نظر آنان منبعی برای معلومات این ذات واقعی و طبیعی به شمار می‌رود. این دیدگاه عجیب فوراً برای ما یادآور همان «مُثُل افلاطونی (1)» است که در نزد ستاره شناسان دارای ارزش خاصی است (2). امّا کلمات جادوی هم بر روی برخی از اذهان تأثیر شگرفی دارد، اگر فردی در نظر ما از اطمینان بیش از اندازه‌ای برخوردار باشد، معلوم خواهد بود که ارزش کلمات استفاده شده برای معرّفی آن فرد در مقابل فکر و اندیشه وی چندان مورد سنجش و مقایسه قرار نمی‌گیرد. کلمه ضمیر «ناخودآگاه»! از این قبیل کلمات بوده که به وسیله نویسندگان نقش نظری و تئوریک مهمّی در تفسیر و توضیح «پدیده قرآنی» ایفا کرده است.

این اصطلاح در نظریّات روانشناسی در نهایت ابهام فرورفته است. چرا که معنای آن برخلاف بعضی از مصطلحات شناخته شده دیگر همچون «تذکّر» و «اراده» از محدوده معیّن و مشخّصی برخوردار نمی‌باشد. با آن‌که اصطلاح «ضمیر ناخودآگاه» هنوز در مرحله تولّد خود می‌باشد، لکن آن را بکار می‌گیرند تا به ادّعای خود بتوانند قرآن را به نحوه موضوعی تفسیر کنند. و بر ما دشوار است که بپذیریم این نویسندگان حتّی برای فهم این موضوع، کوچکترین تلاشی از خود بروز داده باشند؟!

از جمله امور غیر قابل تردید آن است که طبیعت و ضمیر انسانی، عرصه‌ای محدود و معیّن داشته که پدیده‌های غامض روانی در آن شکل می‌پذیرند. رؤیاها از قبیل این‌گونه پدیده‌ها هستند که هیچ‌گاه تحت سیطره «ضمیر آگاه» واقع نمی‌شوند. این عرصه تاریک که بعضی از جریانهای روانی و آگاهانه فرد در آن منعکس می‌شود، با حالات «ضمیر آگاه» رابطه آشکاری دارد. ما اگر بخواهیم، می‌توانیم بر چنین عرصه تاریک نام «ضمیر ناآگاه» را اطلاق کنیم. تمام فعّالیّت‌های انسانی که در آن به نحوی