پدیده قرآنی صفحه 253

وجود نهفته در دل صخره سنگها و ژرفای دریاها (1)» آغاز می‌کند و آن را به «ستاره‌ای که در مدارش به تسبیح خداوند مشغول و به سوی جایگاه معلوم خویش در حرکت است (2)» می‌رساند. قرآن از دورترین ابعاد تاریک قلب انسانی سخن می‌گوید و در ضمیر انسان مؤمن و کافر بدقّت می‌نگرد و باریکترین انفعالات این ضمیر را به لمس می‌کشد. قرآن به گذشته دور انسانی و همچنین آینده وی می‌نگرد تا ضروریّات حیات را بدو بیاموزد و تابلویی گیرا از چشم اندازهای تمدّن‌های پی‌درپی در برابر ما ترسیم کند و آنگاه ما را به غور و تأمّل در آن فرا می‌خواند تا از فرجام و سرنوشت آن تمدّنها پند و عبرت بگیریم.

درسهای اخلاقی قرآن در واقع ثمره نگرش عمیق و درون کاوانه آن در سرشت بشری است. قرآن از طریق شرح زندگانی پیامبران، این قهرمانان و شهیدان حماسه‌های آسمانی، کمبودها و کاستی‌های نفس انسانی را بازگو کرده و ما را به پرهیز از آنها فرمان داده است و از سوی دیگر نیز به شرح فضایل اخلاقی پرداخته و ما را به تأسی از آنها فراخوانده است. بر این پایه قرآن وقتی مؤمن را به آمرزش وعده می‌دهد او را به سوی توبه صادقانه که سنگ بنای تربیت جزایی در ادیان آسمانی به‌شمار می‌رود، سوق می‌دهد.

در برابر این صحنه عظیم است که فیلسوف بزرگ «توماس کارلایل» متوقّف شد و بی‌اختیار از اعماق جان خویش فریاد شگفتی سرداد و گفت:

«این(قرآن) غریوی است که از قلب هستی برخاسته است (3)».

در این فریاد فلسفی، می‌توان بیش از اندیشه خشک یک مورّخ را دریافت. این فریاد شبیه اعتراف ضمیر والای انسانی است که در برابر عظمت پدیده قرآن مات و مبهوت مانده است. عقل انسانی نیز عملًا در مقابل گسترده و عمق قرآن شگفت زده و متحیّر مانده است. در واقع قرآن بنایی بی‌همتا و هندسه‌دار و هنرمندانه‌ای است که نبوغ ابداع‌گر انسان‌ها را به مبارزه و رویارویی فرا می‌خواند.

نبوغ انسان ضرورتاً از ویژگی‌های زمینی برخوردار است. چون تمام اشیاء تابع

1- سوره لقمان/ آیه 116؛ یا بُنَیَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَهٍ أَوْ فِی السَّماواتِ أَوْ فِی الأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ ...
2- سوره انبیاء/ آیه 33: وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ.
3- توماس کارلایل/ «کتاب الابطال»/ ... این کتاب ارزشمند تحت عنوان «قهرمان» به فارسی نیز ترجمه شده است./ مترجم/