پدیده قرآنی صفحه 320

بنابراین هیچ احتمالی کمتر از احتمال وجود تأثیری توحیدی در جامعه عرب جاهلی بنظر نمی‌آید، زیرا منابع مکتوب یهودی- مسیحی در این جامعه در دسترس نبوده است، به‌طوری که محال است بتوان به امکان حدوث «کشش ناخود آگاه» «منِ» محمّد(ص) در این محیط جاهلی قائل شد.

تئوری دوّم‌

این تئوری به پیامبر نسبت می‌دهد که او شخصاً و مستقیماً آموزش‌هایی از کتاب‌های پیش از قرآن را فراگرفته است. این تئوری شاید دو فرض دیگر را در خود داشته باشد. اوّل این‌که پیامبر شاید به گونه‌ای سیستماتیک از این تعلیمات بهره برده تا قرآن را به علم خود تألیف کند.

دوّم این‌که شاید پیامبر خود تعلیماتی فرا گرفته و یا به او داده باشند و سپس وی ناخود آگاهانه موادّی را که در دست داشته، در تألیف قرآن بکار گرفته است.

فرض اوّل ناممکن است. زیرا در برابر نتیجه عمومی نبوّت و نتیجه‌گیری خاص درباره «مَنِ» محمّد(ص) و اخلاص و عقاید شخصی وی، مفاهیمی که در فصول گذشته به بررسی آنها پرداختیم، جوابی نخواهد داد.

امّا فرض دوم، با توجّه به اعتباراتی که درباره «من» محمد(ص) مطرح کردیم ما را وامی دارد تا به این فرض از دیدگاه روانی، بیشتر دقّت کنیم. بنابر نتایجی که در مقیاس اوّل ثابت کردیم خود را مجبور می‌بینیم که آموزش‌های شخصی و مستقیم محمّد(ص) را «حالت ادراک فراموش شده در نزد خود متعلّم» بدانیم. در این صورت، این حالت در کل به پدیده «فراموشی» بسیار عجیبی ارتباط می‌یابد. این در حالی است که ما می‌دانیم تمام جزئیّات خاص و عامّ زندگی پیغمبر بر تعادل کامل شخصیّت او، گواهی می‌دهند؛ به‌ویژه حافظه وی که واقعاً شگفت‌انگیز می‌نماید. به‌طوری که حتّی به هنگام دریافت وحی و دردهایی که در این لحظات متحمّل می‌شده، باز هم این حافظه خوب عمل می‌کرده است. حافظه او، چنان که در مقیاس اوّل دیدیم و بعداً هم در فصل «تفاوت‌ها» بدان خواهیم پرداخت، فعاّل بوده و در واقع می‌توان او را نخستین حافظ سوره‌های قرآنی که آنها را از ژرفای دل تا واپسین دم حیاتش تلاوت می‌کرد، بحساب آورد.