پدیده قرآنی صفحه 353

بنابراین باید گفت که بیت سروده شده توسّط این شاعر، ذاتاً از جوهره عربیّت برخوردار است، زیرا محیط عربیّتی که این شاعر درآن به نشو و نما پرداخته آثار خاصّ خود را بر روی او نمایان کرده است. امّا مجازهای بکار گرفته شده در قرآن، نه دائماً و نه غالباً انعکاس یافته از زندگی صحرایی نیست بلکه برعکس، قرآن عناصر و الفاظ و تشبیهات خود را از مکانها و فضاها و مناظر مختلف دیگری بر می‌گیرد. مفاهیم مربوط به روییدنیها همچون درخت و اقسام باغ‌ها و نیز هوای دل انگیز وصف شده در آیات قرآنی، بیشتر مجسّم کننده زمین‌های حاصل‌خیز و سرسبز است تا صحرایی خشک و بیابان‌های بی‌آب و علف و نهرهایی که در بستر علفزارها جریان دارد، بیشتر یادآور زمین‌های خرّم و سرسبز کناره نیل و یا فرات و یا رود گنگ (1) هندوستان است(تا کویر خشک و سوزان عرب و ابرهایی که باد آنها را به حرکت) وامی‌دارد، تا زمین را پس از مرگش زنده سازد، از مناظری نیست که بتوان به‌طور روز مرّه آن را در آسمان عربستان مشاهده کرد. در این سرزمین، آسمان همواره خالی از ابر بوده و مانند گلوله‌ای سربی آتشین و همچون صحرای آن لخت و عریان است. گذشته از این در قرآن تصاویر ذهنی بسیاری وجود دارد که با آسمان و زمین جزیره العرب هیچ پیوندی ندارد.

هدف ما در این کتاب، پرداختن به چگونگی و شرح مجازهای قرآنی نیست بلکه ما به دنبال بررسی نقدی خود پیرامون «پدیده قرآنی»، قصد داریم به اهمّیت این مجازها اشاره‌ای کنیم بدین منظور، با انتخاب دو نمونه از آیات سوره نور، که به خوبی بیانگر این نکته می‌باشند به بحث می‌پردازیم:

مثال اوّل: «آنان که کفر ورزیدند اعمالشان همچون سرابی است در خشک‌زاری که پندارش آن تشنه‌لب آن را آبی تا وقتی که به طرف آن رود، نیابد آن را چیزی و بیابد خدا را نزد خویش. پس خدا به او دهد حسابش را و خداست شتابنده در حساب (2)» در این منظره گیرا، پهنه وسیع صحرای عربستان و فریب وهمی سراب متجلّی شده است، ما اکنون در مقابل خود با عناصری مجازی روبرو هستیم که دارای ویژگی زبان عربی می‌باشند. زمین صحرا و آسمان آن در این آیه منعکس شده است. بنابراین در این آیه، جز بلاغت آن چیز دیگری در رابطه با «پدیده قرآنی» بچشم نمی‌خورد. این آیه می‌خواهد با استفاده از صحنه غم‌انگیز سراب و ویژگی‌های آن، نشانگر رفع