پدیده قرآنی صفحه 354

اوهام باطل از ذهن انسانی فریب خورده باشد و در پایان زندگی او که همچون سرابی دروغین است از غضب سخت الهی پرده بردارد.

مثال دوّم: «یا همچون تاریکی‌هایی است در دریایی ژرف که بپوشاندش موجی، از فراز آن است موجی که بر بالای آن ابری است، تاریکی‌هایی است برخی بر فراز برخی دیگر آنگاه که دستش را بیرون آورد نتواند ببیندش و آن کس که ننهاده است خدا برایش نوری، پس برایش نوری نیست (1)»

مجاز بکار رفته در این آیه، برخلاف آیه قبل، حاکی از تصویری است که نه ربطی به محیط جغرافیایی قرآن داشته و نه پیوندی با سطح فکری یا معلومات دریایی مرسوم در عصر جاهلیّت داشته است. بلکه این تعبیر مجازی در مجموع مفهومی است که از برخی از کشورهای شمالی فرو رفته در مَه انتزاع شده که تصوّر آن در هیچ محیطی امکان ندارد مگر در نواحی مه آلود «دنیای جدید» یا «ایسلند». حتّی اگر فرض کنیم که پیامبر(ص) در ایّام جوانی خود منظره دریا را دیده، این امر تنها منحصر به سواحل دریای سرخ یا مدیترانه می‌شده است و با وجود قبول این فرض، توجیه این مطلب که پیامبر(ص) چطور توانسته از دیدن دریا چنین منظره تاریکی که در آیه وصف آن رفته را تصوّر نماید، مشکل خواهد بود. گذشته از توصیفات خارجی که این تعبیر مجازی بر ما عرضه داشته یک خصوصیّت و بلکه بتوان گفت دو خصوصیّت دیگر در این آیه جلب نظر می‌کند:

یکی از اشاره‌ای روشن به تراکب(چند لایه بودن) امواج و دیگری اشاره به تاریکی غلیظ ژرفای دریاهاست. این دو، خود مستلزم دارا بودن اطّلاعات علمی درباره پدیده‌های خاصّ دریایی است که انسان بر این اطّلاعات دست نیافت مگر پس از آن‌که بر شناخت محیطهای جغرافیایی توانا شد و توانست پژوهش‌های بصری طبیعت را به انجام رساند.

نیازی به یادآوری این نکته نیست که در عصر قرآن در مورد تراکب امواج و پدیده جذب نور و از بین رفتن آن تا سطوح معیّنی درآب، اطّلاعاتی در دست نبود. لذا ما ضمن آن‌که نمی‌توانیم این تعبیر مجازی را به نبوغ زبانی رشد و شکل یافته در صحرا منسوب سازیم، همچنین نمی‌توانیم آن را به انسان تربیت شده در محیط صحرا نیز نسبت دهیم.