پدیده قرآنی صفحه 88

آوریم، و بالاخره اگر عواملی را که قبلًا برشمردیم ضرورت چنین تعدیلی را مبرهن می‌سازد، عوامل دیگری وجود دارد که بر ضرورت محتوای تعدیل دلالت دارد، یعنی بر «شکل شیوه» و سبکی که در مسئله اعجاز قرآن باید آن روش را برگزید و بر آن طریق سلوک نمود ...

ب- عوامل مربوط به «شیوه»:

اشاره

پیش از این عواملی را برشمردیم که نظربه رویدادهای جهان اسلام از تحوّلات اجتماعی و فرهنگی(مؤثّر در موقف مسلمان آگاه و روشنفکر در قبال اسلام، در شکلی عام)، داشت.

و هم‌اکنون شایسته است عواملی را یادآور گردیم که «شیوه» سزاوار پیروی را در این پژوهش مشخّص ساخته و نظر به درک و برداشت مسلمان مزبور از قرآن کریم(به عنوان یک کتاب آسمانی و نازل شده از مبدأ هستی، در شکلی خاص) دارد.

و چون به‌طور کلّی و در شکل عمومی جداسازی عوامل مزبور از تاریخ ادیان آسمانی ممکن نیست، و ما آن را در حدیثی که برادرم «استاد شاکر» در مقدّمه این کتاب آورده است، می‌یابیم، آنجا که رسول خدا(ص) می‌فرماید:

«هیچ پیامبری مبعوث نگردید مگر این‌که «آیات/ معجزاتی» بدو عطا گردید که جنبه «پندگیری و عبرت» داشت و برآن اساس بشر(به آن پیامبر و آئین وی) ایمان می‌آورد، امّا «آیات و معجزاتی» که به من داده شد، آیاتی بود که به صورت وحی بر من نازل می‌گردید. پس امیدواری من آنست که پیروانم در روز قیامت بیشتر از پیروان سایر انبیاء باشند (1)» لذا لازم است «اعجاز» را در قرآن کریم با توجّه به مفهوم عامّ آن در سایر ادیان آسمانی، مورد تحدید و تعریف قرار دهیم:

بدواً ضروری است کلمه «اعجاز» را از حیث «لغت» و از جهت «اصطلاح» و در محدوده تاریخ بشناسیم.(زیرا عنصر زمان در این قضیّه دخیل است. چون آنگاه که ما مسئله اعجاز را در این دین و آن آیین و همه ادیان آسمانی مورد عنایت قرار