دو شرح و سیزده جواب از قصیدهی بلند ابو المفاخر رازی صفحه 54

از دهنش جام شير حل شده در وي نبات

وز كف او چار قرص بر سر خوان عطن [472].

گه به بلندي رود ناله كنان ابروار

گاه به پستي شود سيل صفت نعره زن

هيكل او بي‌ستون سقف روان بر ستون

راكب او همچو شير [473] بر زبر كرگدن

هر طرفي ساربان كرده دو هودج روان

زهره و مه در قران در درجه مقترن

محمل گردون نشان [474] در بر او مهوشان

گل به ميان حجاب بت به كنار شمن [475].

جمله به كسب جمال در طلب ملك و مال

قبله‌ي مقصود من باب امام زمن

درج در لافتي برج مه هل اتي

حصن حصين فتور [476] دار امان فتن

كعبه‌ي عالي مقام مشهد هشتم امام

عارف راه خداي عالم هر قسم و فن

از كمر مرتضي گوهر موسي رضا

آنكه علي نام اوست خلقت و خلقش حسن

قره‌ي عين بتول مفخر آل رسول

سرو قدي زان رياض سرخ گلي زان [چمن] [477].

گيسوي او مشك را سوخته خون در گلو

طره او ماه را بسته به مشكين رسن

لايق خوانش نبود محور [478] و نسرين چرخ

چيست دو مرغ حقير بر سر يك بابزن

آب بقا را بريخت گرد رهش آب رو

در ثمين را شكست خاك در او ثمن

زهر در ايوان اوست مطرب پرده سراي

ماه به دوران او ساقي سيمين ذقن [479].

گر ز غبار درش باد برد سوي چين

ناف نهد بر زمين نافه‌ي مشك ختن

چون به زبانم رود گوهر اوصاف او

پر ز جواهر شود حقه در عدن

مدحت او فرض بر همگان عين فرض

در قعدات فروض در ركعات سنن

خاك رهش را به چشم گر بسپارم رواست

پاي ز سر مي‌كند در ره بت برهمن [480].

زهر چشيد از عنب [481] شير خورد زان سبب

همچو نبات بهشت بر لب جوي لبن

ماه جدا از بدور ماهيي از آب دور

اختر نابرده راه در وطن خويشتن [482].

هر كه بدو جست كين مهر نبودش بدين

ظالم اهل يقين [483] مفسد ارباب ظن

دهر [484] مغيلان گهست آل نبي ارغوان

روي زمين شوره‌زار نسل علي ياسمن

گرچه به آدم بود نسبت هر آدمي

خار ز جنس نبات هست جدا از سمن

هفت فلك خمكده است خلق در او چون شراب [485].

صاف در اعلي مقام اسفل او در ددن

صدر نبوت پناه واسطه‌ي عقد شاه

جوهر خود وصل كرد با گهر بو الحسن

مير ولايت علي دين نبي را ولي

عز عرب را پسر شاه رسل را ختن

گفته سلوني به علم كرده صبوري به حلم

حيدر خيبر گشاي صفدر عنتر فكن

داده به او كردگار بهر وغا ذوالفقار

لمعه‌ي او بي‌صقال تيزي او بي مسن

ظاهر او بود شير باطن او آفتاب

شمس اسد را گزيد بهر سكون و سكن

رشته‌ي عهدش دگر بر نكشد روح را

درچه دلگير تن بسته شود بي‌شطن

زاده برج شرف از قمران [486] فرقدان

روي يكي ضيمران قد يكي نارون

كو دلي كو گزيد دار فنا بر بقا

كرد سراي سرور در سر بيت حزن

كشته يكي را به زهر غمزده و تلخ كام

خسته يكي را به تيغ تشنه لب و ممتحن

گل شكفد در بهار سرخ ز خون حسين

سبزه برآيد ز خاك سبز به زهر حسن

چون ز گلستان دين بلبل و طوطي شدند

منبر و محراب شد منزل زاغ و زغن

دين چو به دنيا فروخت شد لقب او حمار

كو، ز خري مي‌خريد تره به سلوي و من

آنكه ز نقصان براند تيغ بر اهل كمال

بود به چشمش برص [487] بود به چشمش وسن

روح پيمبر كشيد عترت خود را به خلد

در خورد ايشان نبود سجن سراي [شجن] [488].

هر چه از اين [489] ابتلاست از طرف [490] ما بلاست

ورنه بر ايشان عطاست از طرف ذوالمنن

از غم شاه عرب خاطر من گوييا

موي [491] سر زنگي است شيفته [492] و پر شكن

ليك به رغم حسود مي‌دهدم لطف او

خمر [493] محبت به رطل نقل قناعت به من

تانن خود سوختم ز آتش ايشان نشد

دل به بلا مبتلا جان به عنا مرتهن

نيست ره‌آورد من جز غم آل رسول

بار خدايا به حشر زرد مكن روي من

يا رب بر نام خويش ختم كن و در نورد

نامه «ناصر» كه هست نام تو ختم سخن

پاورقي

[1] هفت اقليم، ج 3، ص 33.

[2] مقالات تاريخي، رسول جعفريان، صص 193 - 192.

[3] روضة الشهداء، صص 397، 395، 382، 381.

[4] نك: تاريخ نظم و نثر در ايران، نفيسي، ج 1، ص 85.

[5] تذكرة الشعرا، ص 315 (تصحيح رمضاني). نك: فرهنگ سخنوران، ج 2، ص 769.

[6] درباره‌ي وي بنگريد به: هفت اقليم، ج 2، ص 29؛ قاموس الاعلام تركي، ج 4، ص 2676؛ حبيب السير، ج 4، ص 18؛ تذكرة الشعراء سمرقندي، صص 318 - 317.

[7] عجالتا نك: دانشمندان آذربايجان از محمد علي تربيت، ص 134.

[8] تكون.

[9] تازه يكي.

[10] [تف] ندارد.

[11] قياث.

[12] جوشنش.

[13] ثواب.

[14] فرج.

[15] حل: پاب.

[16] سطوي.

[17] خام.

[18] اين بيت بعد از: تايزك باد صبح … آمده.

[19] تو.

[20] [بيورست] ندارد.

[21] پير كهن.

[22] خواتون.

[23] اين بيت بعد از: قبه‌ي خضرا بوصف … آمده است.

[24] جائيده‌و.

[25] مزا.

[26] حنجار.

[27] راه‌بري.

[28] پنجه.

[29] گيسوي.

[30] گشته به لنگر سوار.

[31] [و] ندارد.

[32] كد.

[33] خواه.

[34] عتن.

[35] [دوش] ندارد.

[36] قديم.

[37] اين بيعت بعد از: تافته چون ريسمان … آمده است.

[38] تهن.

[39] سرب.

[40] پر.

[41] خلدايش.

[42] خلدايش.

[43] خورده.

[44] اين بيت بعد از: درهمي انگيخته … آمده است.

[45] عنبر.

[46] مران [در بالايش نوشته: مگو ح ل].

[47] باغ.

[48] اثم.

[49] اين شش بيت گذشته را ندارد.

[50] اين ابيات را ندارد.

[51] وي.

[52] اين بيت را ندارد.

[53] قربت.

[54] چون ني.

[55] بعد اين بيت دارد:

جوهري خاوري كرد بگوش جهان

از صدف زمردي دانه در عدن.

[56] به چنگ.

[57] گشود.

[58] شعله‌ي.

[59] دون.

[60] كره‌ي.

[61] ذقن.

[62] اين بيت و پنج بيت قبلي را ندارد.

[63] دي.

[64] يمن.

[65] تافت مجعد.

[66] قيطس و قيطاس آز.

[67] زره‌ي جوزم.

[68] در.

[69] زر.

[70] رماح.

[71] ملاي.

[72] شبان.

[73] بسفر.

[74] اين بيت بعد از بيت «راهب شب طيلسان … » آمده است.

[75] خورش.

[76] كوش.

[77] تير.

[78] تك.

[79] رو.

[80] كرد.

[81] بدون «و».

[82] سعاب.

[83] اين بيت بعد از [ادهم تمساح پوش … ] آمده است.

[84] بافته.

[85] (كوتاه) اين پاورقي افتاده است.

[86] گيسوي.

[87] آنخم چو خيل.

[88] ز تن.

[89] [و] ندارد.

[90] پيماو.

[91] را.

[92] [و] ندارد.

[93] فاضل.

[94] سر.

[95] طالبي و.

[96] قالبي و.

[97] سرو.

[98] معين.

[99] طالبي و.

[100] پاك تن.

[101] دركه.

[102] دور …

[103] خك.

[104] مونس.

[105] قياس.

[106] زد.

[107] خيري [در ديوان].

[108] به معني نوعي از غله ارزان.

[109] در ديوان: پر.

[110] در ديوان: شد.

[111] در ديوان: رياض.

[112] در ديوان: پيروزه.

[113] در ديوان: ز [ندارد].

[114] در ديوان: سونش.

[115] در ديوان: حبش.

[116] در ديوان: ذي يزن.

[117] در ديوان: پيروزه.

[118] در ديوان: تافته.

[119] در ديوان: چرخ رسته.

[120] در ديوان: سرخاب.

[121] در ديوان: قلب.

[122] در ديوان: مصر.

[123] به معني: خوابگاه.

[124] در ديوان: صنمي.

[125] منقبت.

[126] در ديوان: قامع.

[127] حبل.

[128] به معني: بت.

[129] در ديوان: بريد.

[130] چرخ.

[131] در نسخ ديوان: افتاده.

[132] نجاد.

[133] در ديوان: ملك.

[134] در ديوان: مهراج زنگ.

[135] دل.

[136] درخشان.

[137] در ديوان: جم شده و شب بيورسب.

[138] رو.

[139] در ديوان: برهمن.

[140] اين بيت و بيت ماقبل هيچ يك از نسخ ندارد.

[141] در ديوان: شمس.

[142] در ديوان: تيره چه غرب.

[143] در ديوان: شطن.

[144] در ديوان: ناقه‌ي - تافته.

[145] در ديوان لاژورد.

[146] در ديوان: عدن - عدن.

[147] در ديوان: خيل شه نيمروز رانده.

[148] در ديوان: دستانسرا كوهه‌ي دستانسرا كوهر.

[149] در ديوان: سوار.

[150] نيزه‌دار و نيزه زن.

[151] سياست كننده.

[152] در ديوان: سائي.

[153] سير كه نياه زخم تيغ و تيره است.

[154] در ديوان: مجن.

[155] در ديوان: درد.

[156] در ديوان: ثابت.

[157] بت پرست.

[158] در ديوان: بسوگ.

[159] در ديوان: آنك.

[160] در ديوان: كار.

[161] در ديوان: آنك.

[162] در ديوان: بي.

[163] در ديوان: او.

[164] (در كنار نوشته: خيمه زن).

[165] در ديوان: مفتي.

[166] در ديوان: دوحه.

[167] شاخ درخت.

[168] در ديوان: بار.

[169] در ديوان: برباب پرتاپ.

[170] نسخ كباب.

[171] در ديوان زيرم.

[172] جان + (و در حاشيه نسخه اصل نيز جان نوشته‌اند).

[173] مدد - (و در حاشيه نسخه اصل نيز جان نوشته‌اند).

[174] در ديوان: محنت.

[175] در ديوان: شرح.

[176] [و] ندارد.

[177] در ديوان: از ذوبان در شجن.

[178] چاه.

[179] در ديوان: فنا.

[180] در ديوان: طارم.

[181] در ديوان: ثواقب.

[182] در ديوان ثوابت.

[183] در ديوان: شرق.

[184] در ديوان: نعش سه زن (و در حاشيه نسخه اصل نيز سه زن نوشته‌اند).

[185] در ديوان: گير.

[186] در ديوان: ملاهي.

[187] در ديوان: مپوي.

[188] در ديوان: مناهي مجوي.

[189] مشو.

[190] در ديوان نئي.

[191] [و] ندارد.

[192] در ديوان: كوس.

[193] در ديوان: حال.

[194] در ديوان: فكن.

[195] در ديوان: سرو علن - واقف سر و علن.

[196] در ديوان: زين - زين.

[197] در ديوان: سنن.

[198] در نسخ ديوان: فطن - فطن.

[199] در ديوان: فلك ملل.

[200] در ديوان: رسل.

[201] به فتحتين، داماد.

[202] در ديوان: گفته.

[203] در ديوان: خوانده.

[204] نام دو ستاره نزديك قطب شمال كه گرداگرد قطب مي‌گردند و از صبح تا شام ظاهر باشند.

[205] پروين و آن ستاره‌ئي چندست در برج ثور كه به تازي ثريا خوانند.

[206] به ضم اول و فتح هر دو تا و سون نون، فتنه،انگيخته شد و در فتنه از انداخت شده.

[207] در ديوان: بدو.

[208] در ديوان: برو.

[209] در ديوان: ابد.

[210] پدر ديوان: مدحتش.

[211] در ديوان: بعد از اين بيت دارد

[در ره مهرش فلك مشوره با من كند

از انك بود مستشار نزد خرد مؤتمن].

[212] در ديوان: بعد از اين بيت دارد:

[رو قد كلك من چون متمايل شود

ريزدش از چين زلف نافه چيني به من].

[213] بال.

[214] ثبا سير كن.

[215] هما.

[216] قنطوس.

[217] و [ندارد].

[218] و [ندارد].

[219] ازين.

[220] تقابل.

[221] حارث خاكي قرين.

[222] قاضي آب و مآب.

[223] ذروره‌ي.

[224] برين.

[225] ذخار.

[226] و [ندارد].

[227] ظلي.

[228] زغن.

[229] عيب اين.

[230] حجاز.

[231] خور.

[232] زين شتر.

[233] يل.

[234] تاختن.

[235] قطره.

[236] بعدم.

[237] خار خوري … كف.

[238] چنگ.

[239] خوار.

[240] خور خاركن.

[241] داراي.

[242] چين.

[243] و [ندارد].

[244] ندا.

[245] سنن.

[246] بفكرت.

[247] هميون.

[248] جلال.

[249] حال.

[250] سخا.

[251] عطن.

[252] كرمت.

[253] و [ندارد].

[254] نبي و عليست.

[255] حشمت و.

[256] مرجع و ملجا.

[257] هميون.

[258] چكل.

[259] عنبري.

[260] علا.

[261] در بالا نوشته است «ارهمن».

[262] فام.

[263] شكار.

[264] … لال.

[265] بر.

[266] كنان.

[267] [نگر] ندارد.

[268] رويرا.

[269] نشاند.

[270] خاك.

[271] بست.

[272] اين زرخش نقطه و آن ز مهش لمعه‌ي.

[273] نائره‌ي.

[274] [يكي] ندارد.

[275] جمع.

[276] [حور] ندارد.

[277] اين بيت را ندارد.

[278] تبن.

[279] بحر كرد.

[280] سپيد.

[281] به جاي مصرع دوم دارد:

خوشه‌ي پروين بريخت نسترن آن چمن.

[282] اين بيت را ندارد. به نظر مي‌رسد كاتب دچار سهو شده و اين دو بيت را به اشتباه يك بيت نوشته است.

[283] رو.

[284] درا.

[285] پا.

[286] محيي.

[287] آئينه.

[288] خورد.

[289] قرينش.

[290] داده.

[291] خلقي.

[292] ذغن.

[293] [و] ندارد.

[294] صبا.

[295] اين بيت بعد از بيت چهارم آمده است.

[296] در هر دو نسخه: نمود.

[297] در هر دو نسخه: دامن گردون گرفت.

[298] در هر دو نسخه: بدوش.

[299] اين بيت را ديوان ندارد.

[300] مشعله‌ي انجمن.

[301] از خم.

[302] اين بيت را ندارند.

[303] اين بيت را ندارند.

[304] اين بيت را ديوان ندارد.

[305] در نسخه‌ي اصل: آب و گل جان دل.

[306] اين بيت را ندارد.

[307] در هر دو نسخه: مهر سپهر.

[308] در هر دو نسخه: مه.

[309] در هر دو نسخه: در.

[310] اين بيت، با بيت پيشين در هر دو نسخه، جابجا شده است.

[311] در هر دو نسخه: خسرو.

[312] در هر دو نسخه: تن.

[313] در هر دو نسخه: و فيل.

[314] كوي.

[315] در هر دو نسخه: زميني.

[316] در هر دو نسخه: اين بيت نيست.

[317] در هر دو نسخه: تاز.

[318] در هر دو نسخه: حسين.

[319] اين بيت را ديوان ندارد.

[320] در هر دو نسخه: منند.

[321] در هر دو نسخه: افكنند.

[322] [و] ندارد.

[323] در هر دو نسخه: اين بيت را ندارد.

[324] در هر دو نسخه: مستدام.

[325] در هر دو نسخه: بر دوام.

[326] [و] ندارد.

[327] در هر دو نسخه: (به جاي) جانم علن: جان علم و ظن.

[328] در هر دو نسخه: ظهور.

[329] لطفي بمن.

[330] ديبا.

[331] سردار.

[332] تبه.

[333] بيلق.

[334] سپيد.

[335] شيد.

[336] پيشكش.

[337] باركه.

[338] راانن؛ يعني بودن و پيدا شدن.

[339] او چون گهر آمد پديد.

[340] ارغدن.

[341] شب رو.

[342] از مكه.

[343] [و] ندارد.

[344] پس.

[345] ختن.

[346] ذوالمنن.

[347] تا.

[348] ز آئينه دل زدا زنگ ملال حزن.

[349] طبن (و در بالا آورده: بطن ح ل).

[350] ديد.

[351] در.

[352] [و] ندارد.

[353] علن.

[354] سم.

[355] شمين.

[356] در.

[357] شود.

[358] آتش.

[359] كند.

[360] دركه.

[361] خفن.

[362] قصر.

[363] ايستاده.

[364] كنه.

[365] نگار.

[366] گل و.

[367] گل و.

[368] دلم.

[369] الم.

[370] پر عشن.

[371] او.

[372] چو.

[373] [مگر] ندارد.

[374] فطن.

[375] سر.

[376] كر.

[377] [شده] ندارد.

[378] تهمتن.

[379] بيجن.

[380] كسري جمشيد و جم كيوقزن ارسلن.

[381] [اگر] ندارد.

[382] روئينه.

[383] بر نهد جز زوال نخل جهان خراب.

[384] خيال.

[385] دام.

[386] گشته.

[387] شعله‌ي.

[388] سجاده.

[389] بيعدد.

[390] [و] ندارد.

[391] عرن.

[392] مفتتن.

[393] [نصيب] ندارد.

[394] از اين.

[395] اينجا.

[396] [و] ندارد.

[397] سيف.

[398] ختن.

[399] اقامت.

[400] دم.

[401] ز تو.

[402] بيكنه.

[403] چه.

[404] [و] ندارد.

[405] ممتحن.

[406] بر.

[407] همچو.

[408] فلك.

[409] اين بيت در نسخه‌ي اصل نيست.

[410] اندر.

[411] پادشه.

[412] [و] ندارد.

[413] آذري.

[414] كرده.

[415] خركه.

[416] كو نهاد.

[417] بر آن.

[418] و وثن.

[419] قاب.

[420] نورد.

[421] بلبل.

[422] زكا.

[423] بي.

[424] عمت.

[425] جنت.

[426] توشه‌ي.

[427] در.

[428] حلقه.

[429] مي‌كنم.

[430] منن.

[431] بهيده.

[432] طبع.

[433] سفر.

[434] [و] ندارد.

[435] سر.

[436] درين.

[437] ايضا بال مرصع من كلام فخر رازي در منقبت اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

[438] بر بدن از.

[439] بر تاب.

[440] به يغما كشيد.

[441] صورت.

[442] اين مصرع افتاده است.

[443] [بر در سنوي جامه زن] را ندارد.

[444] طوطيا.

[445] لعل دگر نارون.

[446] مطربي.

[447] وثن [و در بالا: شمن ح ل].

[448] طوطيت.

[449] آسمان.

[450] مهره.

[451] روي وره.

[452] صبا.

[453] خطر.

[454] تعبيهاي عجيب.

[455] قايم‌هاي.

[456] نائره‌ي.

[457] چرخ.

[458] هلال از.

[459] عبد.

[460] درهم.

[461] بر همه.

[462] رسنهاي.

[463] [مجد] ندارد.

[464] اي شده چون باب علم طعمه ارباب ظن.

[465] چمن.

[466] ملك: بگذشت ادبار برد.

[467] سپه: چون شد.

[468] ملك و سپه: انجم.

[469] فاتح: كرد.

[470] [نرگس مخمور].

[471] ملك و سپه: روان.

[472] سپه: خار عطن.

[473] سپه: بر سر او من چو، ملك: راكب او من چو شير، اين بيت در ملك 2 نيست.

[474] سپه: كشان.

[475] سپه: در اساس، ملك: سمن.

[476] فاتح: و سپه: فنون.

[477] سپه و ملك 2. فاتح و ملك: فنن.

[478] ملك 2: مجمر.

[479] ملك 2: بدن.

[480] ملك؛ سپه و ملك 2: اهرمن. اين بيت در اساس نيست.

[481] ملك 2: از غضب.

[482] اين بيت در ملك 2 نيست.

[483] سپه: زمين.

[484] سپه: خار.

[485] سپه: در او ميكده.

[486] سپه: از قمر فرقدان. ملك و ملك 2. از قمرآن.

[487] سپه: روال.

[488] تصحيح قياسي: سجن،محن.

[489] ملك: روال.

[490] ملك و فاتح: در طرف.

[491] ملك: همچو.

[492] ملك: ساير نسخه‌ها پر گره و … .

[493] ملك 2: جام.