تجوید فرقان صفحه 102

لازم به ذکر است که تعداد کمی نیز برای هر حرفی مخرج مستقل قائل شده اند.(1)

در نهایت بین صاحب نظران این عرصه، اَعداد اختلافی در مخارج حروف عبارتند از: 14، 15، 16، 17، به تعداد حروف (28 یا 29).

علّت اختلاف: اختلاف در تعداد مخارج حروف به جهت این است که برخی برای تعدادی از حروف مخرج واحد و مشترکی قائلند از قبیل حروف «ط د ت»، «ص س ز» که تنها با صفتی قابل تمیز و تشخیصند.

و یا حروف «ج ش ی»، «ب م و» که البته تباین بیشتری نسبت به هم دارند(2)، و برخی هم خیشوم و جَوْف را اصلاً مخرج ندانسته اند.(3)

به هر حال برخی، مخارج حروف را به دو قسم کلّی و جزئی(4) و یا عام و خاص(5) تقسیم کرده اند، که «جزئی» آن، قابل انقسام نبوده لکن «کلّی»اش، به دو یا چند مخرج قابل تقسیم است، لذا به نحوی برای هر حرفی مخرجی جزئی نیز قائل شده اند.(6)

قابل اعتنا بودن ترتیب در حروف متّحد المخرج

در مورد حروفی که مخرج واحد و مشترکی دارند، چون «ء، ه، الف(7) îاقصی

1- 1. الدراسات الصوتیه...، ص 181 و 182؛ تجوید استدلالی [آیت اللّه فاضل گروسی (ت 1324 ه_ ش) [ص 113.
2- 2. الدراسات الصوتیه...، ص 182 و 183، به نقل از محمد المرعشی (ت 1150 ه ق)
3- 3. همان، ص 180.
4- 4. الدراسات الصوتیه...، ص 182 و 183، به نقل از محمد المرعشی (ت 1150 ه ق)
5- 5. التجوید و آداب التلاوه، ص 18.
6- 6. الدراسات الصوتیه...، ص 182.
7- 7. با این که علمای عربی و تجوید کلام سیبویه را در صداها و مخارج حروف اساس کار خود قرار داده اند لکن علمای تجوید به آن اکتفا نکرده و بسیاری از ایشان حروف حلقی را در شش حرف معتبر دانسته و «الف» را که سیبویه «اقصی الحلق» خوانده، از آن مخرج بیرون نموده، چنانچه برخی چون شریح بن محمّد الرعینی الاشبیلی (ت 539 ه ق)، «الف» را هوائیه دانسته و مخرجی برای آن قائل نبوده است، و بعضی هم چون خلیل بن احمد (ت 175 ه ق) و ابن جزری (ت 833 ه ق) «الف، واو، یاء، » را حروف مدّی، هوائیه/جوفیه خوانده اند، ولی علمای تجوید و ابن جزری «واو» و «یاء» غیر مدّی را از آن تفکیک نموده، اوّلی را شفویِّه و دومی را شجریّه خوانده اند. [ر.ک : النشر، 2/199؛ العین، 1/58؛ الداراسات الصوتیه...، ص 192]