تجوید فرقان صفحه 111

موضوع مذکور در آثار این افراد خلاصه شده است.(1)

در این برهه از زمان با یک واژه جدید به نام «نَفْث» به عنوان صفت غیر متضادّ حرف «ثاء» و «فاء» آشنامی شویم که منسوب به ابن جنّی (ت 392 ه ق) است و آن را در کتاب «سرّ صناعه الاعراب» خود مطرح کرده است.(2) (3)

[علمای قرائت و مباحث تجوید]

- قرن دوم به بعد

امّا از کتب قدیمی قراءات که به قرن دوّم و سوم هجری برمی گردد، چیز قابل ذکری از مباحث تجویدی به ما نرسیده است.(4) کهن ترین کتابی که از قراءات به ما رسیده، کتاب «السبعه فی القراءات»، اثر ابن مجاهد (ت 324 ه ق) است. در این کتاب، ابواب مستقلی که موضوع اصوات عربی را مورد بررسی قرار دهد، وجود ندارد بلکه نکات آوایی در اثنای کتاب، به طور پراکنده آمده است.(5)

صفاتی که در این کتاب به آن ها اشاره شده عبارتند از: جَهر (مجهوره)، هَمس (مهموسه)، اطباق (مطبقه) استعلاء (مستعیله)، انخفاض، صفیر، تفخیم، ادغام و اختلاف قرّاء در آن، احکام نون ساکنه و تنوین (ادغام، اظهار)، مدّ و قصر، فتح و اماله،

1- 1. ر.ک : الدراسات الصوتیه عند علماء التجوید، ص 19؛ درآمدی بر علم تجوید قرآن کریم (مقاله، حسین علینقیان).
2- 2. سرّ صناعه الاعراب، 1/189.
3- 3. صفت «نفث» بعدها از جمله توسط سمرقندی (ت 780 ه ق) در کتاب روح المرید فی شرح العقد الفرید فی نظم التجوید، ص 124 ظ، بیان شده، و نیز حسن بن شجاع التونی (زنده در قرن نهم ه ق) در کتاب المفید فی علم التجوید، ص 5 ظ، «فاء» و «ثاء» را حروف «نافثه» ذکر کرده است. [ر.ک : الدراسات الصوتیه...، ص 334 و 324]. لازم به ذکر است که برای «فاء» برخی صفت «نفخ» ذکر کرده اند.
4- 4. برای اطلاع بیشتر از اسامی این کتابها، ر.ک : عبدالهادی فضلی، القراءات القرانیه، ص 27-32؛ و نیز ر.ک : مبحث «نگارش و تدوین قراءات» در همین کتاب.
5- 5. الدراسات الصوتیه...، ص 19.