تجوید فرقان صفحه 119

«ممیّزه» و صفات «مُحسِّنه» تقسیم نموده، و بعدها عده ای از شیوه ایشان پیروی کرده اند.

صفات ممیّزه: جهر، همس؛ شدّه، رخاوه، توسط؛ اطباق، انفتاح؛ استعلاء، استفال؛ ذلاقه، اصمات.

صفات محسّنه: مشهورترین آن ها عبارتند از: قلقله، صفیر، غنّه، انحراف، تکریر، استطاله، تفشّی.(1)

- برخی،(2) صفات حروف را بر حسب لزوم و عارض شدن، به ذاتی و عارضی تقسیم کرده اند. و آنگاه صفات «جهر، همس، شدّه، رخاوه، انحراف، تکریر، صفیر، تفشّی، غنّه» را ذاتی؛ و صفات «ترقیق، تفخیم، ادغام، اظهار، مدّ و قصر و...» را عارضی برشمرده اند.(3)

- محمد بن جزری (ت 833 ه ق) در «متن الجزریه» در تعریف تجوید(4) چنین گفته است:

و هو اِعطاءُ الحروفِ حقَّها

مِنْ صفهٍ لَها و مُسْتَحَقَّها

و شارحان «المقدّمه»، سخن ابن جزری را در مورد «حقّها و مسحقّها» تفسیر نموده و بر این مبنا صفات حروف را به «ذاتی» و «عارضی» تقسیم کرده اند؛ آنگاه احمد بن جزری (ت 829 ه ق) بین آن دو فرق قائل شده، و «حقّ حرف» را صفت

1- 1. الدراسات الصوتیه...، ص 231 و 237 و 302.
2- 2. سمرقندی (ت 780 ه ق)؛ روح المرید، ص 124 ظ؛ مرادی (ت 749 ه ق): المفید، 101 ظ؛ قسطلانی (ت 923 ه ق): لطائف الاشارات، 1/196.
3- 3. الدراسات الصوتیه، ص 236، به نقل از سمرقندی (ت 780 ه ق): روح المرید، ص 124 ظ؛ و نیز ر.ک : مرادی (ت 749 ه ق): المفید، ص 101 ظ؛ قسطلانی (ت 923 ه ق): لطائف الاشارات، 1/196.
4- 4. متن الجزریه (المقدمه)، ص 15.