تجوید فرقان صفحه 286

بسمله

اشاره

«بسمله» نیز چون «استعاذه» در مباحث پیشین اجمالاً مورد بحث قرار گرفته، امّا در این مبحث با نگاهی دیگر آن را پی می گیریم.

تعریف «بسمله»

واژه «بِسمِلَه» [به کسر «باء» و فتح یا کسر «لام»] مخفّف «بسم اللّه» مأخوذ از «بِسْمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحیم» است.(1)

و واژه «بَسْمَلَه»(2) (به فتح باء، میم، لام) از صیغ مَنحوت(3) است که برای جمله و آیه شریفه «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» استعمال شده است؛ یعنی، بسم اللّه گفتن یا «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» گفتن؛ مانند «حَمْدَلَه» برای «اَلْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمین»، «حَوْقَلَه» برای «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّهَ ِالّا بِاللّه»، «سَبْحَلَه» برای «سُبْحانَ اللّه»،...

توضیح: «بسمله» که نام «خدا بر زبان آوردن» است، و تعیین کننده حدّ و مرز بین سوره های قرآن(4) و به عبارتی سر آغاز هر سوره(5) است جز سوره توبه (برائت)،(6)

1- 1. لغت نامه دهخدا، ذیل واژه «بسمله».
2- 2. این نوع از «مصدر» (صَناعی/ جَعلی/ نَحْت) که گاهی از جمله اسمیّه یا فعلیّه ساخته می شود و مضمون جمله را بیان می کند، غالباً بر وزن باب «رباعی مجرد» آورده می شود مانند: «بَسْمَلَ، یُبَسْمِلُ، بَسْمَلَهً». [ر.ک : صرف ساده، ص 115؛ علوم العربیه (سید هاشم حسینی تهرانی)، 1/137)]
3- 3. «مَنْحوت» یعنی تراشیده شده، ضمناً صیغه «نَحْت» یا «مَنْحوت» را مصدر جَعْلی و یا مصدر صناعی نیز گفته اند که انواع و شقوق مختلفی دارد؛ در این مورد رجوع شود به کتب صرفی، از جمله علوم العربیه (سید هاشم حسینی تهرانی)، 1/136 و 349؛ موسوعه النحو و الصرف و الاعراب (امیل بدیع یعقوب)، مبحث «نحت» و تجوید استدلالی (آیت اللّه فاضل گروسی)، ص 201 و 202؛ لغت نامه دهخدا ذیل واژه «بسمله».
4- 4. ر.ک : النشر فی القراءات العشر، 1/259.