تجوید فرقان صفحه 362

مخرج سیزدهم: مخرج «ص، س، ز»

اشاره

از آن جا که باریکی جلوی زبان و یا نوک و تیزی آن، یعنی «اَسَلَهُ اللسان» در اداء سه حرف «ص، س، ز» نقش عمده دارد؛ این حروف را «اَسَلی» نامیده اند.

از تماس تیزی سر زبان با پشت دندان های ثنایای پایین، و نزدیک شدن بدون اتصال قسمتی از سطح زبان (عقب تر از نوک زبان) که به صورت «شیار» در آمده، با مقابل خود (برجستگی مرز بین لثه و کام بالا) مجرایی ساخته که محلّ خروج هوا و صدای سه حرف (ص، س، ز) است.

این حروف هم مخرج با طبیعت صدای خود که سوت مانند است و ناشی از فشردگی و سایش هوا در مخرج آنان است با هم نیز متفاوتند که ذیلاً اشاره می شود.

- در اداء حرف «ز» تارهای صوتی به ارتعاش در می آید؛ لکن در «ص» و «س» این گونه نیست.

- در تلفّظ حرف «ص» بن زبان به سوی کام، بالا می آید و در نتیجه «سین درشت و پرحجمی» تولید می شود که همان «ص» است؛ ولی در دو حرف «س» و «ز» بن و ریشه زبان به کف دهان متمایل است.

حرف «ص» را فارسی زبانان «س» تلفّظ می کنند؛ مثلاً بدون در نظر گرفتن عربی آن، «صَلِّ» را «سَلِّ» می خوانند.