تجوید فرقان صفحه 366

مخرج چهاردهم: مخرج «ظ، ذ، ث»

اشاره

تیزی و کناره هر چیزی را «ذَوْلَق» گویند(1) و در حروف مذکور تیزی زبان (نوک زبان) و تیزی دندان های ثنایای بالا. در اداء سه حرف «ظ، ذ، ث» دخالت عمده دارند، لذا به این حروف «ذَلْقی» یا «ذَوْلَقی» گویند؛ البته برخی هم این حروف را به جهت نزدیک بودن مخرجشان به لثه های فوقانی، حروف «لثوی» خوانده اند،(2) که جای تأمّل دارد(3).

بنابراین سه حرف هم مخرج مذکور از تماس نوک زبان با سر دندان های ثنایای بالا ایجاد می شود، به طوری که نوک زبان معمولاً از سر دندان ها جلوتر قرار می گیرد و سر زبان به لثه پشت آن ها نزدیک می شود.

نکات قابل توجّه :

1- در هنگام اداء حروف مذکور نباید با فشار نوک و سر زبان به لبه و لثه دندان های ثنایای بالا راه عبور هوا و یا صدا را مسدود کرد.
2- حرف «ث» بدون ارتعاش تارهای صوتی ادا می شود؛ لکن در دو حرف «ذ» و «ظ» تارهای صوتی مرتعش می شوند.
3- بن و ریشه زبان هنگام اداء «ظ» به طرف کام بالا متمایل می شود در نتیجه صدای آن درشت و پر حجم می گردد با این که در دو حرف دیگر عکس این حالت
1- 1. فرهنگ لاروس، 1/ 1022.
2- 2. با مخارج نهم، دهم، یازدهم صرفا در جهت نامگذاری مورد اختلاف است.
3- 3. گذشتگان، حروف یاد شده. را به دلیل ارتباط آنها با لثه، «لثوی» نامیده اند؛ در حالی که لثه به هیچ شکلی در این حروف به کار گرفته نمی شود بلکه محل تولید آواهای یاد شده آن گونه که سیبویه (ت 180 ه. ق) تعریف کرده از میان تیغه زبان و لبه دندانهای پیشین بالاست. [آواشناسی زبان عربی، ص 100]