تجوید فرقان صفحه 430

4- مُدغَم باید تبدیل به مُدغَمٌ فیه شود؛(1) بدین صورت که «دال» در تلفّظ «تا» ادا شود؛ مانند: «قَتْ تَبَیَّنَ î قَتَّبَیَّنَ».

انواع ادغام

رابطه دو حرف مجاور با یکدیگر در کلمه، با نگاه ادغام محور، یکی از دو صورت ذیل است:

1. ادغام ناپذیرند. 2. ادغام پذیرند.

دو حرفِ ادغام ناپذیر:

نیازی نیست دو حرفی که مخارجشان از هم دور است و یا میانشان حداقل یک مخرج فاصله باشد و در صفات نیز متفاوت باشند ادغام صورت گیرد؛ مانند (ح _ ی)، (ه _ خ) و....

چنین حالتِ بین دو حرف را اصطلاحا «مُتَباعِدَین» گویند.(2)

1- 1. (یادآوری / ص 170 ) مُدغَم و مدغمٌ فیه از نظر تبدیل به یکدیگر و یا تبدیل به حرف سومی غیر از آن دو، به سه نوع تقسیم می شوند که عبارتند از: الف) ادغام «مقبل»: که در آن حرف دومِ متحرّک تبدیل به حرف اوّل که ساکن است، می شود و سپس ادغام صورت می گیرد؛ مانند «تاء» باب افتعال در کلمه «مُذتَکِرٌ» که تبدیل به ذال شده و مشدّد می شود: مُذتَکِر î مُذَّکِر. ب) ادغام «مدبر»: که در این ادغام حرف دومِ متحرّک بر حرف اوّل ساکن اثر گذاشته و تبدیل به جنس حرف دوم می شود و سپس ادغام صورت می گیرد؛ مانند «دال» در کلمه «عَبَدْتُ» که تبدیل به «تاء» شده و سپس مشدّد ادا می شود: عَبَدْتُ î عَبَتُّ. ج) ادغام «متبادل»: در این نوع ادغام هر دو حرف (مدغم و مدغمٌ فیه) تبدیل به حرف سومی غیر از آن دو شده و مشدّد می شود؛ مانند مُذتَکِرٌ î مُدَّکِرٌ. که در این جا «ذ» و «ت» هر دو تبدیل به «دال» شده اند و سپس ادغام صورت گرفته است. چنان چه در پیشینه ادغامات اشاره شد، واضع اصطلاحات مذکور در انواع ادغام، مستشرق آلمانی به نام «برجستر اسر« (ت. 1933م) است که در کتاب «التطور النحوی للغه العربیه»؛ ص 18-19 آورده است. [ر.ک : الدراسات الصوتیه عند علماء التجوید، ص 394]
2- 2. اگر چه ادغام متباعدین در اختلاف قرائات بعضا مطرح است و برخی این ادغام را در قرائت عاصم تنها در «ادغام شمسیه» دانسته اند (مصباح القران، 3/163)، و برخی 13 حرف ادغام شمسیه را ادغام متقاربین خوانده اند (سرالبیان، ص 198؛ پژوهشی در قرآن و فنون قرائت، ص 108) از طرفی در مورد انجام ادغام متباعدین در منابع معتبر قراءات و تجوید سخنی به میان نیامده و به آن تصریح نشده جز این که احمد بن أبی عمر (ت بعد 500 ه..ق) در کتاب «الایضاح فی القراءات العشر...» ادغام متباعدین را جایز ندانسته است (الایضاح...، ص 114 و؛ الدراسات الصوتیه...، ص 397)، و مکّی بن ابی طالب (ت 437 ه.ق) در کتاب «الکشف عن وجوه القراءات السبع» که به تحلیل ادغام لام تعریف در حروف شمسیه پرداخته، هیچ اشاره ای به این که اکثر ادغامات در این مورد «متباعدین» باشد ننموده است و این جای تأمّل دارد. [ر.ک : الکشف...، 1/141؛ الدراسات الصوتیه، ص 416 و 417]