تجوید فرقان صفحه 473

انواع و احکام «هاء» در آخر کلمات

اشاره

به طور کلّی حرف «هاء» در آخر کلمات قرآن سه نوع است که عبارتند از:

1. هاء ضمیر 2. هاء اصلی (جوهری) 3. هاء سَکت

1- هاء ضمیر

تعریف

هاء ضمیر یا کنایه، حرفی است که در آخر هر سه نوع کلمه (اسم، فعل، حرف) قرار می گیرد و جهت جلوگیری از تکرار صریح اسم، جانشین اسم می شود و به صورت مفرد مذکّر غایب، به معنی «او، آن» می باشد؛

مانند: عَبْدُهُ (بنده او )، نَصَرَهُ (او را یاری کرد)، لَهُ (برای او، برای آن)

انواع هاء ضمیر

متحرّک (هُ - هِ)(1): هاء ضمیر متحرّک گاه به «اشباع» یا «صله» (î هُو - هی)، و گاهی «بلا اشباع» (î هُ - هِ) خوانده می شود.

اشباع هاء ضمیر و شرایط آن

«اشباع» به معنای «سیر کردن» است و مقصود از آن، تبدیل صدای کوتاه به صدای کشیده (حرف مدّ) می باشد.

* قاعده کلّی اشباع هاء ضمیر

1. هرگاه هاء ضمیر مضموم (هُ) حرف قبلش مفتوح یا مضموم باشد، و بعدش متحرّک خوانده شود، اشباع می شود؛ مانند: قالَ لَهُ صاحِبُهُ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أکَفَرْتَ...(2)î

1- 1. هاء ضمیر مفتوح وجود ندارد.
2- 2. کهف/ 37.