فروغ آفتاب صفحه 230

میخوارگی، بلکه از تن آسایی و فراخی زندگی؛ سوگند خورید نه از روی بی اختیاری، و دروغ گویید نه از راه ناچاری.»(1)

در خطبه ای دیگر چنین می فرماید:

«چون خدا فرستاده خود را نزد خویش برد، گروهی به گذشته برگرشتند و با پیمودن راه های گوناگون به گمراهی رسیدند و به دوستانی که خود گزیدند پیوسته و از خویشاوند گسستند.

از وسیلتی که به دوستی آن مأمور بودند جدا افتادند و بنیان را از بن برافکندند و در جای دیگر بنا نهادند.

کان های هر گونه گناهند و هر فتنه جو را درگاه و پناه.

از این سو بدان سو سرگردان، در غفلت و مستی به سنت فرعونیان؛ یا از همه بریده و دل به دنیا بسته و یا پیوند خود را با دین گسسته».(2)

تحلیل و جامعه شناسی حضرت علی علیه السلام مبتنی بر عواملی است که پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به تدریج در جامعه اسلامی پدید آمده و اوج این سقوط آن هنگام بود که آن عوامل _ که عبارت بودند از مستی حاصل شده از فراوانی نعمت، تضادهای قبیله ای، اخلاقی و فرهنگ نفاق _ با کینه توزی، و فرهنگ