قرآن و ریاضیات صفحه 23

تعریف اعجاز

الف) تعریف لغوی

ابن منظور (متوفای 711 ه-. ق) در کتاب «لسان العرب» ذیل ماده «عجز» چنین نوشته است:

«العجزُ نَقِیض الحزم. . . و یقال: اَعْجَزْتُ فلاناً اذا اَلْفَیْتَهُ عاجزاً. و المعجِزۀ و المعجَزَۀُ. العجزُ. . . والعَجْزُ الضعفُ. . . و المعجزۀ بفتح الجیمِ و کسرها، مَفْعلَۀُ من العَجْزِ: عدم القدرۀ.»

«عجز» نقیض و ضد «حزم» (1)است. . . و گفته می شود «عاجز کردم فلانی را» هنگامی که او را عاجز بیابی. و معجِزه و معجَزه [یعنی این دو کلمه نیز همانند عجز، مصدر و به معنای آن می باشند]. . . و عجز یعنی ضعیف شدن. . . و «معجزه» به فتح جیم و کسر آن [بر وزن]مفعله، از عجز به معنای عدم قدرت است. (2)

استاد معرفت درباره معنای لغوی «اعجاز» این چنین آورده است:

«الاعجاز: مصدر مزید فیه من عجز» یعنی «اعجاز» مصدر مزید فیه از ماده ی «عجز» هست و «عجز» هنگامی به کار می رود که شخص قدرت بر کاری نداشته باشد. (ضد قدرت است) که لفظ قدرت هنگام تمکن از انجام کاری استفاده می شود. (3)

1- 1) . «حزم» یعنی استوار کردن و سامان بخشیدن به کار (الرائد، ج2، ص 627 ماده حزم)
2- 2) . لسان العرب، ابن منظور، انتشارات دار احیاء التراث العربی، ج 9، ص 58، ذیل ماده «عجز»
3- 3) . تلخیص التمهید، ج 2، ص 12.