سوگنامه فدک صفحه 247

و هر که باشد متناهی و محدود است و شناخت واقعی مستلزم احاطه کامل بر موصوف است. بنابراین، لازمه شناختن خدا به طور کامل احاطه پیدا کردن بر ذات و صفات اوست و بدیهی است که باید دایره‌ی وجودی محیط از محاط وسیعتر باشد؛ والا احاطه صدق نمی‌کند. و چون هیچ موجودی از نظر وجود و شؤون آن بر وجود خدا تفوق و برتری ندارد پس کسی نمی‌تواند به کنه ذات و صفات او پی برده، او را کاملا بشناسد. و هنگامی‌که شناخت واقعی میسر نگشت پس توصیف واقعی میسور نیست. و این است معنای عجز زبان از وصف او. پس هر چه انسان در وصف حق تعالی بگوید بر اساس شناخت ناقص و در حوزه‌ی فهم قاصر اوست.

حال، ما در اینجا به چند روایت اشاره می‌کنیم تا حقیقت روشن شود.

ابوحمزه ثمالی از امام چهارم، زین العابدین علیه‌السلام نقل کرده است که آن حضرت فرمود:

«لو اجتمع اهل السماء و الارض ان یصفوا الله بعظمته لم یقدروا [463] ».

اگر سماواتیان و زمینیان گرد هم آیند تا خداوند را به عظمتش توصیف نمایند قادر نخواهند بود.

از موسی بن جعفر علیهماالسلام روایت شده است که آن حضرت فرمودند:

«ان الله اعلی و اجل و اعظم من ان یبلغ کنه صفته فصفوه بما وصف به نفسه و کفوا عما سوی ذلک [464] .

خدا اجل و اعظم است از اینکه کسی به کنه صفت او برسد. پس وصف نمایید او را به چیزی که وصف کرده است به آن نفس خود را، و منع نمایید خود را از غیر این.

و در حدیث دیگر، از مفضل نقل شده است که گفت: از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام از صفت پرسیدم، حضرت فرمود:

«لا تجاوز ما فی القرآن [465] ».