علوم قرآن (مقدماتی) صفحه 176

آسمان بلند معارف قرآن به پرواز درآمده به لطایف و ظرایف آن دست یابند.

احادیث متعدد و فراوانی در زمینه نهی از تفسیر به رای وارد شده نیز قابل تأمل است. مفاد و مضمون این احادیث چنین است که: هرکس قرآن را به رای و نظر خویشتن تفسیر نماید، جایگاهش در آتش خواهد بود. (1) از این دسته روایات بر می آید که نظر استقلالی به آیات قرآن و اعتماد به خود آیه، بدون رجوع به آیات دیگر، طریقی ناتمام و نارس برای فهم قرآن است و قرآن باید از طریق خود تفسیر گردد، (2) که یکی از آن راه ها ارجاع آیات متشابه به آیات محکم است. (3)

اقسام تشابه در قرآن

تشابه در آیات قرآن بر اساس منشأ به وجود آمدن آن به دو قسم تقسیم می شود:

1. اصلی : تشابه اصلی آن است که به گونه طبیعی، یعنی به سبب کوتاهی لفظ و گستردگی معنا به وجود آمده باشد؛ یعنی از طرفی، الفاظ و کلمات موضوعه در لغت عرب، بیشتر برای إفاده معانی کوتاه و سطحی ساخته شده اند و برای إفاده معانی گسترده و عمیق کشش و گنجایش ندارند و از طرفی هم، قرآن ملتزم بوده که ز الفاظ موضوعه عرب و از شیوه های کلامی آنان استفاده کند:

(إِنّا جَعَلناهُ قُرآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ ) ؛ (4) (که ما آن را خواندنی عربی (واضح)

1- (1) . «وَ مَن قَالَ فِی القُرآنِ بِرَأیِهِ أَو بِمَا لَا یَعلَم فَلِیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النَّار» - نسائی خراسانی، ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب، سنن الکبری، ح8085.
2- (2) . المیزان فی تفسیر القرآن، ج3، ص76 - 80.
3- (3) . جوان آراسته، درسنامه علوم قرآنی، ص320. جهت آگاهی بیشتر در زمینه ارجاع متشابهات به محکمات، نک: رضایی اصفهانی، محمد علی، منطق تفسیر قرآن، ج2، مبحث تفسیر قرآن به قرآن.
4- (4) زخرف، آیه3.