علوم قرآن (مقدماتی) صفحه 7

علوم گوناگونی نظیر علم اسباب النزول، علم قرائات، علم تجوید، علم ناسخ و منسوخ و تاریخ جمع و تدوین قرآن شده است.

از سوی دیگر، به لحاظ آن که همه این علوم، یک حیثیت را که همان قرآن باشد، مورد توجه قرار داده اند، به مجموعه آنها «علوم القرآن» اطلاق شده است.

این عنوان، امروزه عَلَم برای این عِلم است و بر اساس این تلقی از علوم قرآنی نمی توان مباحث آن را در عناوینی معین و ثابت محدود کرد. پس این علم در مقام معرفی شئون مختلف قرآن همانند شناسنامه ای عموماً نگاهی از بیرون به قرآن دارد نه از درون؛ بر خلاف علم تفسیر و معارف قرآنی که مستقیماً به محتوا و فهم و مراد خداوند متعال از آیات قرآن کریم می پردازد.

زرقانی در تعریف علوم قرآن چنین آورده است:

«انه مباحث تتعلق بالقرآن الکریم من ناحیه نزوله، و ترتیبه و جمعه و کتابته و قرائته و تفسیره، و اعجازه، و ناسخه و منسوخه، و دفع الشبه عنه، و نحو ذلک». (1)

علوم قرآنی، مباحثی است مربوط به قرآن به لحاظ نزول قرآن، ترتیب، جمع، کتابت، قرائت، تفسیر، اعجاز، ناسخ و منسوخ، پاسخ به اشکالات و نظایر اینها.

پیشینه علوم قرآنی

بی تردید نخستین محفل های علمی مسلمانان همان «دار القرائه» بود که مسلمانان عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) با اشتیاق ایمانی در آن گرد می آمدند و آیات نو فرود آمده قرآن را مکرر قرائت می کردند و معانی آنها را می آموختند. این معهد علمی - ایمانی با حضور و اشراف پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) تشکیل و استمرار یافت و علاوه بر عامه مسلمانان که آیین اعتقادی و رفتاری خویش را از خلال آن فرا می گرفتند، تعدادی