مبانی کلامی اعجاز قرآن صفحه 38

که آفریننده همه چیز است؛... ما مِن دَابَّهٍ إِلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُستَقِیمٍ ؛ (1) هیچ جنبنده ای نیست، مگر این که او بر آن تسلّط دارد (اما سلطه ای با عدالت، چرا که) پروردگار من بر راه راست است.

این دو آیه به ضمیمه آیات دیگری که گذشت، قانون عمومی علیت را تصدیق می کنند و مطلوب ما اثبات می شود؛ چرا که آیه اول، خلقت را به تمام موجوداتی که اطلاق کلمه «شیء» بر آن صحیح باشد، عمومیت داده و فرموده است هر آن چه «شیء» باشد، مخلوق خداست و آیه دوم، خلقت را یک وتیره و یک نسق دانسته و اختلافی را که مایه هرج و مرج باشد، نفی می کند.(2)

با تدبر در آیات شریفه قرآن، دلالت آنها بر ثبوت علت برای حوادث به نحو عموم، غیرقابل انکار می باشد؛ زیرا قرآن در مورد حوادث عادی مانند ابر و باد و باران و سبز شدن زمین، همانند بشر برخورد کرده است.(3) این کتاب آسمانی در آیات دیگر نیز نه تنها انواع مصادیق علیت را که بشر از رهگذر تجربه می شناسد، مورد توجه قرار داده، بلکه انواع دیگری از علت ها را نیز، که در قلمرو تجربه و توجه انسان نبوده بیان کرده است؛ چنان که در آیاتی از قرآن کریم، به نوعی وابستگی یک پدیده مادی به پدیده ای دیگر اشاره شده و مبدأ و منشأ مادی آسمان، گاز، انسان، خاک و هر موجود زنده مادی، آب شمرده شده است؛ چنان که می فرماید: ثُمَّ استَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ... ؛ (4) سپس به آفرینش آسمان پرداخت،

1- (1) هود، آیه 56.
2- (2) الاعجاز و التحدی فی القرآن الکریم، تحقیق و جمع آوری قاسم هاشمی، خلاصه بحث ص 32-34 و آشنایی با قرآن، ج 1 و 2، ص 50.
3- (3) اعجاز از نظر عقل و قرآن، ص 29 و 30.
4- (4) فُصلت، آیه 11.