مصحف در روایات و اخبار صفحه 9

ای بسا که اگر شما را طلاق گوید، خداوند زنانی بهتر از شما را نصیب او گرداند، زنانی مسلمان و مؤمن، تسلیم و تائب و عابد و هجرت کننده، غیر دوشیزه و دوشیزه.

در برابر این آیات، آیات دیگری است که در مدح و ستایش دیگران نازل گردیده مانند آیه تطهیر در سوره احزاب [33] که درباره رسول خدا(ص) و علی و فاطمه و حسن و حسین(ع) نازل گردیده و فرموده:

إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً؛

خداوند، تنها اراده کرده تا رجس و پلیدی را از شما اهل البیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.

بیان شأن نزول این آیات و غیر آنها، که در حدیث رسول خدا(ص) آمده، با سیاست خلفای سه گانه مخالف بود. بدین خاطر، شعار: «حسبنا کتاب اللَّه» را اعلام کرده و قرآن را از «حدیث» رسول اللَّه(ص)، بدین گونه جدا ساختند: ابتدا ابوبکر دستور داد نسخه ای از قرآن را جدای از «حدیث» رسول خدا(ص) بنویسند. این کار در زمان خلافت عمر پایان یافت. وی پس از آن، کار خود را در منع و جلوگیری از نشر حدیث پیامبر(ص) آغاز کرد. پس از وفات عمر که میان برخی از صحابه و تابعین با بنی امیه و خویشاوندان عثمان درگیری و دشمنی پدید آمد، دشمنان آنان شروع به روایت احادیث رسول خدا(ص) در نکوهش هیئت حاکمه خلافت کردند. به ویژه که هنوز مصاحف برخی از مخالفان با بیان رسول اللَّه(ص) در اختیارشان بود و به احادیث آن استدلال می کردند. عثمان که چنین دید به پاخاست و به تثبیت و اجرای این شعار پرداخت که: «قرآن را از حدیث رسول خدا(ص) جدا کنید.»

پس از آن، نسخه جدای از حدیث پیامبر(ص) را از ام المؤمنین حفصه گرفته و از روی آن چند نسخه استنساخ و آنها را به شهرهای مسلمانان فرستاد و دیگر مصاحف صحابه را که صاحبانش، نص آیات را همراه با بیان و تفسیری که از رسول خدا(ص) شنیده بودند در دست داشتند، همه را جمع کرده و آتش زد. دیگر مسلمانان نیز، پس از آن واقعه، مصحف های خود را از روی این مصحف که از بیان رسول خدا(ص) خالی بود استنساخ کردند.

پس از آن، واژه «مُصْحَف» نامی شد عَلَم برای قرآنِ مجرد و جدا از بیان رسول خدا(ص). مرور زمان نیز باعث شد تا مسلمانانِ دوره های بعد ندانند که در مصاحف صحابه، نص قرآنی با بیان تفسیری رسول خدا(ص) همراه بوده است.

هنگامی که منصور خلیفه عباسی در سال 143 هجری علمای مسلمان را به تدوین علوم برانگیخت، و متخصصان علوم قرآنی به نوشتن بیان و تفسیر آیات -همان گونه که در زمان رسول خدا(ص) بود - مبادرت کردند، مُصْحَفی که در آن، نص قرآنی با بیان تفسیری آیات همراه بود، تفسیر نامیده شد.

پاورقی

[1] مراجعه کنید: مفردات، راغب؛ لسان العرب، ابن منظور؛ المحکم، ابن سیده؛ الصحاح، جوهری؛ قاموس المحیط، فیروز آبادی، ماده صحف.
[2] مراجعه کنید: تاج العروس زبیدی؛ المعجم الوسیط، ماده دفف.
[3] صحیح بخاری، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن، ج 3، ص 150.
[4] کتاب المصاحف، عبداللَّه بن ابی داود سجستانی متوفای [316 هجری]، تصحیح دکتر اثر جفری، چاپ اول، قاهره [1355 هجری]. روایات الف و ج در ص 10 و روایت ب در ص9، آمده است.
[5] اصول کافی، ج 2، ص 613، چاپ تهران، 1388 هجری.
[6] المصاحف، ص 135-134؛ تاریخ دمشق، خطی، کتابخانه دمشق نسخه تصویری مجمع علمی اسلامی به شماره 5، 2، 259 تهذیب الکمال، خطی، نسخه تصویری مجمع علمی اسلامی، ج 2، ص 170؛ تهذیب التهذیب، ج 3، ص 119-118.
[7] اللباب فی تهذیب الأنساب، ج 3، ص 63-62، مصادر آن نیز در حاشیه شماره 8 آمده است.
[8] مصادر الشعر الجاهلی، ص 139، چاپ پنجم، به نقل از مصاحف سجستانی، ص 134 - 135.
[9] طبقات ابن سعد، ج 1، ص 363، چاپ بیروت.
[10] بصائر الدرجات، ص 156. مشروح روایت در کتاب معالم المدرستین، ج 2، ص 322 آمده است.