مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 215

می یابد. ابن مقفّع خود پیش از تشرّف به اسلام «روزبه» نام داشت و کنیه اش ابو عمرو بود ولی پس از تشرّف نام عبد اللّه و کنیۀ ابو محمّد برگزید. ولادتش در حدود 106 ق، ظاهرا در جور (- گور، فیروزآباد فارس) رخ داده است. در کودکی با پدر به بصره رفت و چنان با «تازی شیوا» و «شیوایی تازی» آشنا و مأنوس شد و آموزش دید که خود در ردۀ شیوایان زبان تازی جای گرفت. ابن مقفّع هم با امویان و هم با عبّاسیان ارتباط داشته و در هر دو روزگار به دبیری پرداخته است. سرانجام او در سال 142 ق به طرزی دردناک کشته شد. علّت یا علل کشته شدن وی را باید در برخی پرسمانهای سیاسی و فرهنگی آن عصر جست-که تفصیل آنها به درازا می کشد. سیمای فرهنگی ابن مقفّع با همۀ آوازه مندی، در هاله ای از ابهام است. ظاهرا نمی توان گفت او مسلمان نبوده، امّا از دیگر سوی نیز نمی توان چهرۀ دین ورزی مصمّم را از وی فرانمایاند. به هر روی، از مکارم اخلاق خالی نبوده است. او را شهسوار نثر تازی دانسته اند و گفته اند زبان تازی نثر فنّی خویش را سراسر وامدار عبد الحمید و ابن مقفّع است. وی همچنین از بزرگترین راهبران «نهضت ترجمانی» در سده های نخستین اسلامی است و از این حیث تأثیر ژرف و بی مانند بر تمدّن مسلمانان نهاده است. شاید پس از ترجمانی و زباندانی و ادبیات، بحث انگیزترین موضوع پیرامون ابن مقفّع، طرح «زندقه» در مورد اوست. برخی او را «زندیق» به معنای خاص (مانوی) و برخی «زندیق» به معنای عام (ملحد و بددین) شمارده اند. اگر ناچار شویم ابن مقفّع را «زندیق» بخوانیم، شاید معنای عام درست تر بنماید، ولی اساسا سلب کامل نسبت اسلام از او-حتّی وقتی استواری عقیدت و شریعتمداری را از وی نفی کنیم-صواب به نظر نمی رسد و گواه مقنع ندارد. ادّعا شده که ابن مقفّع به معارضه با قرآن کریم برخاسته بوده، ادّعایی که در آن جای چون و چرا هست؛ چرا که در صحّت انتساب کتابی که با قرآن به ستیز خاسته و قاسم ابراهیم رسّی به ردّ آن اهتمام کرده، به ابن مقفّع، تردید جدّی وجود دارد. در آثار مسلّم الإنتساب هم، جایی برای اثبات ادّعای معارضه نمی توان یافت. البتّه به موجب اخباری که آمده است، ابن مقفّع گویا زمانی خواسته با قرآن معارضه کند ولی بر فور از این رأی برگشته است. آثار ابن مقفّع عبارتند از: کلیله و دمنه، الأدب الکبیر، الأدب الصّغیر.

منابع: شرح حال عبد اللّه بن المقفّع فارسی، عبّاس اقبال آشتیانی؛ تاریخ ادبیّات زبان عربی، حنّا فاخوری، ترجمۀ عبد المحمد آیتی؛ دائره المعارف بزرگ اسلامی، مقالۀ «ابن مقفّع» .

ابن راوندی:

ابو الحسین احمد بن یحیی (205-245 ق) از متکلمان اسلامی که به زندقه و الحاد و بددینی