مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 339

زید بن ثابت یک جوان یهودی بود.

مقام علمی سه خلیفه اوّل بر کسی پوشیده نیست تا آنجا که ابو بکر معنی «کلاله» را نمی دانست. سیوطی در کتاب «اتقان» می گوید: مطالب تفسیری نقل شده از ابو بکر بسیار کم است و به ده مورد نمی رسد. شیخ زین الدین بیاضی در کتاب «صراط مستقیم» در مورد «عمر» می گوید: او نوزده سال و به روایتی دوازده سال تلاش کرد تا سوره بقره را حفظ کند و پس از فارغ شدن از این کار به عنوان شکرانه شتری را قربانی کرد. روایت شده که هیچ یک از خلفای راشدین قرآن را از حفظ نداشتند. گفته می شود «عمر» به دلیل ناآگاهی نسبت به قرآن رحلت پیامبر را انکار کرد تا این که اصحاب این آیه را تلاوت نمودند که «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ» . به نقل از صحابۀ پیامبر مطالب بسیاری در همین راستا ذکر شده است.

اما عثمان هرچند که جزو کاتبان وحی بشمار می رفت ولی چیز زیادی در مورد قرآن نگاشته است. ابن شهر آشوب در کتاب «مناقب» در ارتباط با کاتبان وحی می گوید: علی علیه السّلام اکثر آیات قرآن و همچنین مطالبی غیر از وحی را نوشته است. ابی بن کعب و زید بن ثابت وحی را می نوشتند: «زید» و «عبد اللّه بن ارقم» قراردادها را می نوشتند. زبیر بن عوام و جهم بن صلت موارد خمس و زکات را می نوشتند. «خدیفه» زکات مربوط به خرما را می نوشت. عثمان، خالد بن سعید، ابان بن سعید، مغیره بن شعبه، حصین بن نمیر، علاء بن حضرمی، شرحبیل ابن خمسه الطائحی، خنطله بن ربیع اسدی و عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح. برای پیامبر وحی را می نوشتند. عبد اللّه بن ابی سرح در نوشتن وحی خیانت کرد و رسول خدا او را لعنت کرد. وی سپس مرتد گشت.

«عکرمه» ، «مجاهد» ، «سدی» ، «فرّاء» ، «زجاج» ، «جبائی» و امام باقر علیه السّلام روایت کرده اند که عثمان در هنگام نوشتن وحی مطالب را تغییر می داد. به عنوان مثال به جای «غفور رحیم» «سمیع علیم» و به جای «سمیع علیم» «عزیز حکیم» می نوشت. خداوند متعال در شأن وی این آیه را فرو فرستاد «آن کس که گفت من