مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 434

می شناسیم. دربارۀ ریشه شناسی و تلفّظ و معنای آن میان علمای اسلام و اسلام شناسان اختلاف نظر است.

1) شافعی آن را نه مشتق می داند و نه مهموز، بلکه علمی می داند که به «وضع ارتجالی» بر کلام اللّه اطلاق شده است.

2) فرّاء آن را مشتق از قرائن (جمع قرینه) می داند. اشعری و پیروانش آن را مشتق از «قرن الشیء بالشیء» (پیوند زدن و افزودن چیزی بر چیزی) می داند. زیرا سوره ها و آیات بر هم افزوده شده است.

3) اسامی و اوصاف قرآن:

قرآن پژوهان قدیم بی آن که بین اسم و صفتهای قرآن فرق بگذارند، گاه برای قرآن تا نود و چند نام قائل شده اند. زرکشی در برهان و سیوطی در اتقان، هر یک پنجاه و پنج نام برای قرآن آورده اند. (ر. ک ترجمۀ فارسی اتقان، ج 1/181 به بعد) . از این میان «فرقان» (سوره فرقان،1) و «ذکر» (انبیا 50) و «تنزیل» (شعراء،192) ، و «الکتاب» (بقره، 2؛ حجر،1) و «کلام الله» (توبه،6؛ فتح،15) از اسامی مشهور قرآن کریم است. ضمنا قرآن با صفات دیگر نیز یاد شده است: «القرآن المجید» (سوره «ق» ،2؛ بروج،21) ، «القرآن العظیم» (حجر 78) ، «القرآن الحکیم» (سورۀ یس،2) ، «القرآن الکریم» (واقعه،77) ، «قرآن مبین» (حجر،1) .

قرآن کتابی است که در مقایسه با سایر کتابها، متوسط الحجم است و می توان گفت حجم آن برابر است با عهد جدید (اناجیل اربعه و رسالات وابسته به آن) یا دیوان حافظ. طبق دقیقترین آمار، تعداد کل کلمات قرآن 77807 کلمه است. (فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم، دکتر محمود روحانی، ج 1/23) .

قرآن دارای 114 سوره و کلاّ 30 جزء است. هر جزئی، چهار (یا دو) حزب است. نیز هر پنج آیه را خمس [-خ]و هر ده آیه را عشر [-ع، و این عمل را تعشیر]نامیده اند. (تاریخ قرآن، رامیار، 543) . تقسیم درونی و تفصیلی دیگر قرآن، تقسیم آن به «رکوعات» است منظور از رکوع، بخشی و گروهی از آیات است که در یک موضوع آمده و اتحاد مضمونی دارد که با شروع آن موضوع، رکوع آغاز می گردد و با تغییر و تحوّل کلام به موضوعی دیگر، ختم می شود.

پیداست که شمارۀ آیات مندرج در هر رکوع، کم و زیاد است، به خلاف جزوها و حزبها که به طور مساوی تقسیم شده است. وجه تسمیۀ رکوع را می توان از آنجا دانست که در نمازهای شبانه روزی، پس از خواندن سورۀ حمد در رکعت اول و دوم، می توان به خواندن سوره های