مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 435

دیگر، یا لااقل چند آیه اکتفا کرد. پیرو این عقیده، بعضی که قرآن شناس بوده اند، اوایل هرچند آیه ای را که یک عنوان و موضوع را تشکیل می دهد، معیّن ساختند و از آن جهت که بعد از قرآئت آن بخش، نمازگزار به رکوع می رود، نام هر بخش را رکوع گذارده اند. عدد رکوعات قرآن طبق مشهور 540 رکوع است.

5) محتوای قرآن:

مضامین و معانی قرآن بسیار متعدد و متنوع و در هم تنیده و «سرشار از طراوت تکرار» است. در قرآن؛ توحید و دعوت به اندیشه دربارۀ خداوند و دعوت به ایمان، با نهی و نفی شرک و نفاق و ارتداد، با انکار آلهه و تخطئۀ شیطان و بت پرستی و اشاره به گوشه هایی از قصص انبیا، از آدم تا خاتم صلّی اللّه علیه و آله و سلم؛ و اشاره به گوشه هایی از زندگی و پرسشهای عادی عربهای معاصر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم از جمله دربارۀ اهلّۀ قمر یا حتی مسائلی چون حیض، و وعظ و پند در باب گذران و لهو و لعب بودن زندگی و مظاهر آن چون مال (با نهی از مال پرستی و مال اندوزی) و تجملاتی چون داشتن پسران و نازیدن به باغ و بستان، تا اشاراتی دربارۀ وحی و تنزیل و تأویل قرآنی تا احکامی فقهی چون تنظیم میراث و تعیین سهم الارث و تازیانه زدن به زناکاران و بریدن دست دزد و انواع تحلیلها و تحریمها و احکام اخلاقی چون دستگیری از بینوایان و اطعام مساکین تا رعایت حقوق والدین و احترام فوق العاده به پدر و مادر، و نهی از مفاسد و رذایل اخلاقی، چون کشتن فرزندان از ترس فقر یا حمیّت جاهلیت، و رباخواری و توصیه به مکارم اخلاق از صدق و اخلاص تا توصیف فرشتگان و اعمال آنان و دهها و صدها موضوع دیگر در هم تنیده است، و طبق ساختار ظاهرا ناپیوسته یا گسسته پیوند قرآن مجید، همه و همه در کنار همدیگر آمده اند. ماحصل؛ آن که مضامین اصلی قرآن عبارت است از:1) اشاره به وقایع تاریخی (غزوات، هجرت رسول الله-صلّی اللّه علیه و آله و سلم-و نظایر آن) ،2) قصص انبیا و حکایات دیگر،3) اندیشۀ توحیدی و دعوت به ایمان و اسلام،4) نهی از شرک و نفاق،5) معادشناسی (توصیف عوالم اخروی و حیات پس از مرگ) ،6) فرشته شناسی (نیز شامل بحث دربارۀ شیطان و شیاطین و جن) ،7) احکام فقهی،8) احکام اخلاقی (اعم از وعظ و ارشاد و انواع امر به معروف و نهی از منکر) ،9) توجه دادن به آیات الهی و شگفتیهای آفاق و انفس (که شباهت به برهان نظم یا اتقان صنع دارد) ،10) اشاره به شرایع پیشین و کتب و صحایف آسمانی،11) داستان آفرینش و خلقت انسان، و انسان شناسی روان شناسانه.

6) آیه و سوره:

الف) آیه: واحد کوچک قرآن کریم، آیه است در بیشتر موارد هر آیه یک جمله است. ولی گاه آیاتی هست که متشکل از چند جمله و یک پاراگراف است (نظیر مثلا