مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 436

آیه الکرسی یا آیۀ نور) . و گاه حتی به اندازۀ چند پاراگراف است. مانند آیۀ دین (که آیۀ تداین و مداینه هم گفته اند) که بلندترین آیۀ قرآن است و در کتاب عثمان طه (مصحف المدینه) درست یک صفحۀ پانزده سطری است. گاه هست که آیه نه فقط از یک جمله کمتر است، بلکه فقط یک کلمه است مانند «مُدْهامَّتانِ» (الرحمن،64) ، یا از آن هم کمتر مانند اغلب حروف مقطّعه یا فواتح سور نظیر «طه» ، «یس» یا «الم» . شناخت حدّ آیه «توقیفی» و از سوی شارع است. زیرا حتی در فواتح سور فی المثل «المص» را یک آیه شمرده اند، ولی نظیر آن یعنی «المر» را یک آیه نشمرده اند. یا «حمعسق» [-حم. عسق] را دو آیه شمرده اند. ولی باز «کهیعص» یک آیه شمرده شده است. کلمۀ آیه و جمع آن آیات، به معنای همین جملات یا جمله واره های قرآن، در خود قرآن هم آمده است (آیه: بقره،106؛ نحل،101؛ آیات: بقره،252؛ آل عمران،7؛ یوسف،1؛ نور،1) . پرآیه ترین سوره قرآن کریم سورۀ بقره است (286 آیه) ، و کم ترین سوره قرآن، سوره کوثر است (3 آیه) . در تعداد کل آیات اقوال متعددی هست. طبق معتبرترین قول که ابو عبد الرحمن بن حبیب سلمی از امیر المؤمنین علی علیه السّلام نقل کرده و امام شاطبی آن را در ناظمه الزهر آورده است، تعداد کلّ آیات قرآن،6236 آیه است (تاریخ قرآن، رامیار،570) .

ب) سوره: واحد بزرگ قرآن کریم، سوره است. سوره در لغت یعنی «بریده شده» و در اصطلاح، گروهی مستقل از آیات قرآن که مطلع و مقطعی دارد، و گفته اند که به این معنی از «سور المدینه» (دیوار دور شهر) گرفته شده است. کلمۀ سوره به همین معنی در خود قرآن هم به کار رفته است (از جمله در بقره،23؛ توبه،64،86، نور،1) همچنین جمع آن سور (بر وزن گهر) نیز در قرآن به کار رفته است (هود،13) . قرآن مجید، کلاّ 114 سوره دارد که کمابیش به ترتیب بلندی طول مرتب شده اند. بلندترین سورۀ قرآن سورۀ بقره است (286 آیه، برابر با 48 صفحه در کتابت عثمان طه-مصحف المدینه) و کوتاهترین سوره، کوثر است (دارای 3 آیه) .

دربارۀ این که ترتیب و توالی سوره های قرآن که آغاز آنها، فاتحه الکتاب و پایان آنها، سورۀ ناس است، توقیفی است یا اجتهادی (اجتهاد صحابه) و به رأی و نظر گردآورندگان باز می گردد، اختلاف اقوال است. بعضی گفته اند توقیفی و به امر و ارشاد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم و رهنمود وحی است. بعضی گفته اند اجتهادی است و به عهدۀ سامان دهندگان مصحف عثمانی است، چون حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلم به دلایلی که بعدا گفته خواهد شد، قرآن را کتابت و جمع کرده ولی مدوّن بین الدفتین نکرده بودند. و بعضی گفته اند آمیزه ای از توقیف و اجتهاد است و این رأی پذیرفتنی تر است. نام و نشان سوره های 114 گانۀ قرآن مجید در اغلب تاریخهای قرآن (از جمله