مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 440

ترجمۀ اتقان، ج 1/210،205) .

ب) «در زمان ابو بکر» رویداد یمامه (سرکوب ابو بکر، شورشیان برگشته از اسلام، از جمله متنبّیان [پیامبران دروغین]را که به جنگهای ردّه معروف است) که در آن عده ای کثیر از حافظان قرآن (تا هفتاد نفر هم گفته اند) کشته شدند، تکان عظیمی در جامعۀ نوپای اسلامی ایجاد کرد. به پیشنهاد عمر، ابو بکر خلیفۀ وقت پذیرفت که باید برای حفظ قرآن اقدام عاجل به جمع و تدوین آن کرد. برای این کار، زید بن ثابت را که از پرکارترین و جوان ترین کاتبان وحی و حافظ قرآن و دارای مصحفی اختصاصی بود، انتخاب کرد. شاید دلیل انتخاب «زید» با وجود جوانی اش، این بود که «عرضۀ اخیر» (آخرین دوره و مقابلۀ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم قرآن را با جبرئیل) را کتابت کرده بود. «زید» همۀ نوشته های پراکندۀ قرآن را جمع کرد و هر آیۀ قرآنی را ولو آن که دهها حافظ و دهها نوشته، مؤید و مطابق آن بود، با اخذ حداقل دو شاهد (یکی از کتابت، یکی از حفظ) می پذیرفت. قرآن جمع و تدوین شدۀ «زید» همچنان متشکل از صحیفه ها بود و به صورت مصحف نبود و سرانجام آن را در جعبه ای نهادند و کسی را مأمور حفظ و نگهبانی آن کردند. این گردآوری،14 ماه و حداکثر تا وفات ابو بکر در سال 13 هجری طول کشید. این نسخه را طبق وصیّت ابو بکر در اختیار عمر نهادند. پس از عمر نیز طبق وصیّتش آن را در اختیار دخترش حفصه-همسر رسول اللّه-قرار داده اند.

ج) «جمع در زمان عثمان» عثمان در سال 24 ق به خلافت رسید. در زمان او با فتوحات شگرف مسلمانان و رفتن قرآن به سرزمینهای تازه گشوده، اختلافات و مشکلات بسیاری در قرائت کلمات قرآن پیش آمده بود. و این زنگ خطر تازه ای برای عثمان بود که کار ناتمام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و دو خلیفۀ پیش از خود را به سرانجام برساند و قرآن و جامعۀ اسلامی را از خطر پراکندگی برهاند. او انجمنی مرکب از زید بن ثابت و سعید بن عاص و عبد الله بن زبیر و عبد الرحمن بن حارث تشکیل داد. این هیأت با همکاری دوازده نفر از قریش و انصار (که حضرت علی علیه السّلام بر کار آنان به نوعی نظارت و اشراف داشت و آنان را به واضح و خوانا نوشتن تشویق می فرمود- تاریخ قرآن، رامیار، ص 423) کار استنساخ نسخۀ نهایی را آغاز کردند. نخستین کاری که کردند این بود که تمام نوشته های زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم را گرد آوردند. سپس نسخۀ کتابت «زید» در زمان ابو بکر را که نزد حفصه محفوظ بود، به امانت گرفتند. قرار بر این بود که هر وقت سه تن همکار «زید» با او در کتابت کلمه ای اختلاف یافتند به لهجۀ قریش کتابت کنند. به این ترتیب کار تدوین متن نهایی، بر مبنای صحایف بازمانده از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و نسخه های اختصاصی از جمله نسخۀ