مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 441

محفوظ نزد «حفصه» و نسخۀ خود «زید» ، و با تکیه به حفظ حافظان و شهادت شاهدان، پیش رفت و «مصحف امام» یعنی مصحف نمونه و رسمی و نهایی که معروف به مصحف عثمانی بود، در فاصلۀ چهار پنج سال از 24 ق تا قبل از 30 هجری، سرانجام یافت و از روی آن پنج یا شش نسخه عینا استنساخ شد. دو نسخه در مکّه و مدینه نگه داشته شد و سه یا چهار نسخۀ دیگر همراه با یک حافظ قرآن که نقش معلّم و راهنمای درست خوانی را داشت، به مراکز مهم جهان اسلام یعنی بصره، کوفه، شام و بحرین ارسال شد. سپس عثمان دستور داد تمام کتیبه ها و نوشته ها، استخوانها، پوستها، سنگهای نازک سپید، چرمها، حریرها و نظایر آن که آیات قرآنی بر آنها نوشته شده بود و صحابه برای تدوین متن نهایی تقدیم داشته بودند، با آب و سرکه جوشانده و محو شود. بعضی از محققان گفته اند که این آثار پراکنده را سوزاندند یا به نحو دیگری محو کردند تا ریشۀ نزاع و اختلاف به کلی از میان برود و به اصطلاح «توحید نص» [-مصحف امام-مصحف عثمانی]میسر گردد. (تاریخ قرآن، رامیار، ص 407-431) این مصحف با خط ابتدایی کوفی و فاقد نقطه بود، تا چه رسد به اعراب و نشانه های حرکت حروف. و در طی یک دو قرن بعد، مصاحفی که از روی آنها استنساخ شد به تدریج نقطه و نشان پیدا کرد. (برای تفصیل بیشتر و اطلاع از کیفیت سایر نسخه های همزمان با مصحف امام از جمله مصحف منسوب به حضرت علی علیه السّلام و ابن مسعود و سایر صحابه و دلایل درستی کار عثمان و تأیید حضرت علی علیه السّلام از عملکرد او و پذیرفتن ائمۀ اطهار علیه السّلام همین مصحف عثمانی را نگاه کنید به بحث «تحریف ناپذیری قرآن») .

10) قرائت و قرّاء بزرگ:

فتوحات پیاپی در زمان خلفای راشدین و گسترش عظیم امپراطوری اسلام، نشان داد که مردم غیر عرب در تلفظ کلمات قرآن تا چه حدّ، لحن (غلط خوانی) و تصحیف و تحریف دارند. عثمان با احساس مسئولیت هرچه تمامتر، کار خلفای پیشین را دنبال گرفت که شمه ای از کار و کارنامۀ او را شرح دادیم. با وجود نهایت احتیاط و امانت داری و امعان نظر و مشورت و دقت، اختلاف قرائت در قرآن مجید هم راه یافت، و نمی شد راه نیابد. و در واقع از آن زاده شد. در حیات و حضور خود پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلم نیز گاهی تفاوت دو تلفظ نزد ایشان مطرح می شد و حضرت یکی یا گاه هر دو را تصویب می کردند و حدیث سبعه احرف (این که قرآن هفت وجه مقبول دارد) ناظر به همین معناست. یعنی حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلم برای رفع عسر و حرج، و تا زمانی که قرآن همه گیر شود و هیچ صاحب لهجه ای خود را از آن یا آن را از خود بیگانه نیابد در این باب چندان سخت نمی گرفت، و اختلاف تلفظها را، تا حدّی که مخلّ معنی نبود، خطیر یا خطرناک نمی یافت. علل عمدۀ اختلاف قرائت چند امر