مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 442

بود. از جمله:

1) اختلاف لهجات: چنان که مثلا تمیمیها به جای «حتی حین» ، «عتّی عین» می گفتند.2) نبودن اعراب در خط عربی و مصاحف امام؛ تا آن که ابو الاسود دولی به رهنمود حضرت علی علیه السّلام اقداماتی در این باب صورت داد ولی کمال و تکمیل آن دو سه قرن به طول انجامید.3) نبودن اعجام یا نقطه و نشان در حروف. برای رفع این نقیصه در اواخر قرن اوّل، در عهد حجّاج بن یوسف، کوششهایی به میان آمده ولی کمال و تکمیل آن نیز تا آخر قرن سوم طول کشیده است.4) اجتهادات فردی صحابه و قاریان و به طور کلی قرآن پژوهان که هریک استنباط نحوی و معنایی و تفسیری خاصی از یک آیه و کلمات آن داشته اند.5) دور بودن از عهد اوّل و مهد اوّل اسلام-مکّه و مدینه.6) نبودن علایم سجاوندی و وقف و ابتدا و هرگونه فصل و وصلی که بعدها علم قرائت و تجوید عهده دار تدارک آن شد. از اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم نهضت تدوین قرائت درگرفت و بسیاری از قرائت شناسان بر آن شدند که از میان انواع قرائت، صحیح ترین آنها را برگزینند و ثبت کنند. نخستین کسانی که به این کار همّت گماشتند هارون بن موسی (201-291 ق) و ابو عبید قاسم بن سلاّم (157-224 ق) بودند که فرد اخیر، بیست و پنج تن قاری ثقه را شناسایی و قرائت ایشان را ثبت و ضبط کرد که قاریان هفت گانه (قرّاء سبعه) از آن جمله بودند. یک قرن بعد، ابو بکر بن مجاهد (245-324 ق) که قرآن پژوه برجسته ای بود، در سال 322 ق از میان قاریان بسیار، قرّاء سبعه را برکشید، که از آن پس مرجع طراز اوّل قرائت قرآن شناخته شدند. بعدها سه قاری بزرگ دیگر نیز بر این عده افزوده شدند (-قرّآء عشره) . البته قاریان چهارده گانه و بیست گانه هم در تاریخ علم قرائت مشهورند؛ ولی قاریان دهگانه کسانی هستند که سند روایت آنان از طریق تابعین تابعین، به تابعین و از آن طریق به صحابه، اعم از کاتب وحی و حافظان قرآن با دیگران، و سپس به رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم می رسد.

11) مکّی و مدنی:

قرآن پژوهان اعم از اهل سنّت یا شیعه برای شناخت سوره ها (و آیات) مکّی و مدنی، سه قاعده و یا معیار نهاده اند:1) (قاعدۀ مکانی) آنچه در مکّه (و پیرامون آن) نازل شده، ولو بعد از هجرت، مکّی است. و آنچه در مدینه (و پیرامون آن) نازل شده، مدنی است. 2) قاعدۀ ناظر به انسانها: آنچه خطاب به اهل مکّه باشد (غالبا با «یا ایها الناس» یا «بنی آدم») مکّی است، و آنچه خطاب به اهل مدینه باشد (غالبا با خطاب «یا ایها الذین آمنوا») مدنی است.3) (قاعدۀ زمانی) که محققان آن را جامع و مانع تر شمرده اند، این است که آیات و سوره هایی که پیش از هجرت نازل شده است، مکّی است، و آیات و سوره هایی که پس از