مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 447

زمر،27؛ سورۀ شعراء،192-195) و آیات دیگری که دلالت بر وجوب عمل به محتویات قرآن و لزوم اخذ به آنچه از ظواهرش فهمیده می شود، دارد.

18) تفسیر و تأویل:

تفسیر در لغت یعنی شرح و بیان و توضیح و تبیین، و در قرآن یک بار هم به این معنی به کار رفته است. (فرقان،32) ؛ و در اصطلاح علوم قرآنی، چندین تعریف برای آن به دست داده اند:1) «علم فهم قرآن» . (قانون تفسیر، سید علی کمالی، ص 27) ؛2) «تفهیم مراد اللّه تعالی از قرآن است در حدّ مستطاع بشر، مستند به قواعد لسان عرب، و اسلوب آن، و کتاب اللّه و اثر مرفوع پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم و اوصیای او، غیر معارض با عقل و کتاب و سنّت و اجماع» . (پیشین ص 46-47) ؛3) «علمی است که دربارۀ قرآن کریم از حیث دلالتش بر مراد اللّه تعالی به قدر طاقت بشری بحث می کند» . (مناهل العرفان، زرقانی، ج 1/471) ؛4) «علمی است که در آن از احوال قرآن از جهت نزول و سند و ادا و الفاظ و معانی متعلق به الفاظ و متعلق به احکام بحث می کند» . (پیشین، ج 1/471) .

«سیوطی» می نویسد که برای مفسّر لازم است که در پانزده علم یا فن مهارت داشته باشد:1) لغت 2) نحو 3) صرف 4) اشتقاق 5،6،7) معانی و بیان و بدیع 8) علم قرائت [و اختلاف قراآت]9) اصول دین [و توسّعا علم کلام]10) اصول فقه 11) شناخت اسباب نزول 12) شناخت ناسخ و منسوخ 13) فقه 14) احادیثی که مجمل و مبهم را بیان [و روشن]می کند.15) علم موهبت؛ و آن علمی است که خدای تعالی به کسی که به آنچه دانست عمل کند، به ارث می سپارد؛ و اشاره به همین است حدیث «هرکس به آنچه می داند عمل کند، خداوند علم آنچه نمی داند را به او خواهد سپرد» . (ترجمه اتقان ج 2/570-572) . و به دنبالش می افزاید که هرکس بدون شناختن این علوم و فنون اقدام به تفسیر قرآن کند، تفسیر به رأی کرده است؛ که از آن نهی شده است.

«تأویل» در لغت از اوّل به معنای رجوع است. (قاموس) . این کلمه در قرآن مجید به کار رفته است. (آل عمران،7؛ نساء،59 و چند آیۀ دیگر) . در قرون اولیه بین تفسیر و تأویل فرقی نبوده است. چنان که حتی طبری همواره در تفسیر خود از کلمۀ تأویل استفاده می کند و مرادش همان تفسیر است. غزالی در مستصفی می نویسد: «تأویل گاه در تأویل کلام و معنی به کار می رود. چنان که حتی طبری همواره در تفسیر خود از کلمۀ تأویل استفاده می کند و مرادش همان تفسیر است. غزالی در مستصفی می نویسد: «تأویل گاه در تأویل کلام و معنی به کار می رود. چنان که در مورد آیات متشابه، و گاه در تأویل رؤیا و احکام، چنان که در قصۀ یوسف هست، و گاه در