مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 448

تأویل اعمال، چنان که در قصۀ موسی با رجل صالح (خضر) است، و اصطلاحا عبارت است از اخراج دلالت لفظ از دلالت حقیقی به دلالت مجازی بی آن که از عادت و عملکرد زبان عربی در تجوّز عدول شود و باید بر وفق قواعد علاقه های مجازی باشد، مانند تسمیۀ شیء به شبه آن یا به سبب آن یا به لاحق آن یا مقارن آن، یا نظایر آن» . بعضی تأویل را عبارت از «توجیه متشابهات» دانسته اند و «کشف معنای ثانوی کلام که آن را بطن گویند، در برابر معنای آشکار که آن را ظهر گویند» . (التمهید ج 3/28) . «استاد معرفت» در تعریف دیگر از تأویل می گوید عبارت است از معنی و مفهوم نهفته و پنهان از ظاهر کلام که نیاز به دلالت صریحی از خارج آن لفظ دارد. (التمهید، ج 3/30-31) . «راغب در مفردات» می گوید: «اکثر استعمال تفسیر در الفاظ است و موارد استعمال تأویل در معانی. تفسیر در مفردات الفاظ است و تأویل در جمله ها» . بعضی گفته اند تفسیر با وضع عبارت کار دارد و تأویل با معانی مستفاد از اشارت. (قانون تفسیر، ص 31) . «محمدحسین ذهبی» پس از بیان انواع تعریفها و فرقها بین تفسیر و تأویل می نویسد: «تفسیر راجع به روایت است و تأویل راجع به درایت» . (التفسیر و المفسّرون، ج 1/22) . در لزوم تأویل، هم قرآن، ناطق است و هم ائمه علیه السّلام و صحابه و هم قرآن پژوهان اعصار بعد، ولی تأویل قرآن، کار هرکسی نیست.

19) تجوید و ترتیل:

به تعریفی ساده، «تجوید» علم و قواعد درست خواندن، و «ترتیل» ، هنر درست خوانی قرآن مجید است. تجوید از علوم شرعی و علوم قرآنی است. قدمت آن به عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و مواظبت ایشان بر ادای درست کلمات قرآنی و آموختن درست خوانی قرآن بازمی گردد. امت اسلامی همچنان که به فهم معانی قرآن و اقامۀ حدود آن متعبد بوده اند، به درست خواندن الفاظ و اصطلاحا اقامۀ حروف، آن هم به صفتی که از ائمۀ قرائت دریافت می کردند، کوشا بودند و این تلقّی شفاهی سینه به سینه از طریق قاریان و مقریان و نهایتا به سنّت قرائت رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم منتهی می شده است که مخالفت با آن یا عدول از آن جایز نیست و تشبّه به آن و پیروی هرچه دقیقتر از آن، هدف اعلای علم تجوید است. تجوید از شعب علم قرائت است. فرق آن با قرائت این است که علم قرائت متصدی ضبط صحیح کلمات قرآن است که هم اعراب آن درست باشد و هم ثبت و ضبط کلمات که مثلا «طلح» درست است یا «طلع» اما تجوید بعد از علم قرائت و ضبط متن، مجال ظهور می یابد و به ادای شفاهی درست کلمات مربوط می گردد. «ترتیل» یعنی هنر درست و شمرده و شیوا خواندن قرآن مجید و در قرآن چند بار و روشن تر از همه در آیۀ سوم سورۀ مزمّل به آن توصیه شده است: