مقدمات بنیادین علم تفسیر صفحه 456

است که کلمات کلیدی قرآن را طبق مادۀ آنها، به ترتیب الفبایی، همراه بخشی از آیه، یاد کرده است. و کتابی است کم حجم و پرفایده. گفتنی است که به رقم آیات این اثر با قرآن طبع ملک فؤآد (-مصحف قاهره و از آنجا با مصحف المدینه-که در بخش «چاپ قرآن» تفصیلا معرفی اش کردیم-همخوان است. آخرین دستاورد علمی در این زمینه، فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم/المعجم الاحصائی لالفاظ القرآن الکریم، اثر قرآن پژوه شیعی معاصر دکتر محمد روحانی است در 3 مجلد که به ترتیب الفبایی حروف ظاهر (و نه مادۀ کلمات) تدوین شده است. بعضی فهرستهای موضوعی قرآن کریم، فهرس المطالب، یا کشف المطالب یا تفصیل الآیات نام دارد. معروفترین و کم فایده ترین اثر در این زمینه، تفصیل الآیات، اثر ژول لابوم (م 1876 ق) مستشرق فرانسوی است که کل قرآن را به 18 باب و جمعا 350 موضوع تقسیم کرده است. کشف المطالب اعتماد السلطنه فهرست موضوعی گسترش یافته تری است بر مبنای همین اثر ژول لابوم. فهرس المطالب مرحوم رامیار، که همراه با فهرست کلمات یا فهرس الالفاظ پیشگفته است، روایت گسترش یافته تر، همان است. جامع ترین و روشمندترین فهرست موضوعی قرآن که با استفاده از شیوه های نوین فهرست سازی تحلیلی، تدوین شده، فرهنگ موضوعی قرآن مجید/الفهرس الموضوعی للقرآن الکریم، تدوین کامران فانی و بهاء الدین خرمشاهی است.

قرآن، (تقسیم و تحزیب آن)

مراد از این عنوان تقسیماتی از قبیل، تقسیم قرآن به سی جزء هر جزء به چند حزب و هر حزب به چهار ربع و. . . است. که با گذاردن نشانه هایی در قرآن کریم معلوم می شود. تا بدین وسیله قرائت قرآن بر مردم آسانتر شود. در آغاز این نشانه ها با علایمی از قبیل گذاردن مرتب آیات هر سوره، گذاردن عدد 10 پس از ده آیه یا علامت (ع) از عشر به معنای ده و یا (خ) به نشانۀ پنج آیه و. . . اعمال می شد.

مدّت زمانی گذشت و مردم تقسیمات پیش گفته را به شیوه های گوناگونی بیان می کردند و گاه آن را با دایره هایی کوچک یا با ستاره هایی معلوم می داشتند و گذاردن شمارۀ آیات در قرنهای اخیر معمول شد. چنان که احمد بن حنبل در مسند، ابی داود و ابن ماجه در سنن خویش از اوس بن حذیفه روایت کرده اند که اصحاب در پاسخ پرسش او دربارۀ تحزیب قرآن کریم گفته اند: «این کار با تعیین تعداد آیاتی از قبیل سه، پنج، هفت، نه، یازده و سیزده صورت می گرفت» تا