زندگانی حسن بن علی علیه السلام صفحه 194

پاسخ به مسئله جبر «65»

(1) مردم بصره نامه ای به امام نوشتند و از او درباره مسئله جبر سؤال کردند. حضرت به آنها پاسخ داد:

«کسی که به خدا و قضا و قدرش ایمان نیاورد، کافر است و کسی که گناه خود را بعهده خدا بداند، فاجر است.

هیچ کس خدای را از روی جبر اطاعت نمی کند و کسی به قهر و غلبه، خداوند را نافرمانی نمی نماید، زیرا خداوند مالک همه چیزهائی است که بمردم داده و تواناست به نیروهائی که به آنها بخشیده است. پس اگر فرمانش را بردند، جلوگیرشان نیست و اگر از فرمانش سرپیچیدند آنها را مجبور نمی کند.

چون اگر خداوند مردم را مجبور به اطاعت، خویش کند پاداشی برای آنها نیست و اگر بگناه مجبورشان کند، نباید آنها را عذاب کند و اگر آنها را واگذارد، قدرتش به ناتوانی میگراید، بلکه درباره بندگان خود مشیتی نهانی دارد. پس اگر فرمانش را بردند خدا بر آنها منت دارد و اگر نافرمانیش کردند، حجت خدا بر آنها تمام است». «66»

______________________________
(65)- درباره جبر بین دانشمندان اسلامی اختلافهای فراوانی وجود دارد.

عقیده جبر در بصره شایع شد و حسن بصری و ابی الحسن اشعری از معتقدین به جبر بودند و خلاصه رأی آنها این است که افعال بندگان، مخلوق آنها نیست بلکه مخلوق خداوند است و اراده و قدرت بندگان در انجام هر

فعلی دخالت ندارد هر چند به اختیار باشد یا به اضطرار. سوای دانشمندان و متکلمان اسلامی که به فساد این عقیده پاسخ داده اند، علامه سید ابو القاسم خوئی رساله مستقلی در این باره نوشته و عقیده به جبر و اختیار، هر دو را مردود شمرده و بقول امام (ع) ثابت کرده که جبر و تفویض هیچ کدام مستقلا درست نیست، بلکه حقیقت امری است بین آنها.

(66)- رساله جمهره العرب.