سوگندهای پربار قرآن صفحه 182

امّا برخی از انسانها قدر این ویژگیها و

زمینه های سعادت را ندانسته، و آن قدر سقوط می کنند که به مرحله اسفل سافلین می رسند; جایی که پایین تر از آن تصوّر نمی شود. راستی اسفل السافلین کجا و به چه معناست؟

برخی از مفسّران اسفل سافلین را به اَرْذَلِ الْعُمُرِ(1) (دوران پیری و پایان عمر انسان) تفسیر کرده اند، که این تفسیر عجیبی به نظر می رسد، زیرا با آیه پس از آن یعنی (إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) سازگار نیست. زیرا این استثنا نمی تواند استثنای ارذل العمر که سیر طبیعی عمر انسان است، باشد. بنابراین تفسیر فوق بدون شک صحیح نیست.

تفسیر صحیح آن است که اسفل سافلین در دنیا همان (بَلْ هُمْ أَضَلُّ)(2) و آخرین نقطه توحّش و بربریّت و درّنده خویی است. همان چیزی که اکنون در گوشه و کنار جهان به وفور دیده می شود. انسان نماهایی که ماشین بمب گذاری شده را در کنار بیمارستان، یا مسجد یا حسینیّه پر از جمعیّت، یا بازار یا مناطق شلوغ دیگر منفجر می کنند، و زن و مرد، بزرگ و کوچک، گناهکار و بی گناه را به بدترین شکل می کشند، مصداق اسفل السافلینند. آن دسته از مدّعیان دروغین حقوق بشر که بمبهای ده تُنی را بر روی مردم بی گناه هیروشیما و ناکازاکی خالی کرده، و جان هزار نفر انسان مظلوم را گرفتند، از مصادیق روشن بل هم اضل هستند. کسانی که در گوشه و کنار جهان آتش جنگ را شعلهور نموده تا کارخانه های اسلحه سازی آنها از حرکت باز نایستاد، و مهمّات ویرانگرشان به فروش برود، و بر دلارهایشان روز به روز افزوده گردد، حیوانات درّنده ای

هستند که لباس انسان به تن کرده اند.

و اسفل السافلین در جهان آخرت قعر جهنّم، و پایین ترین نقطه دوزخ است! و این قوس نزولی و آن قوس صعودی با این دامنه وسیع، یکی از امتیازات انسان است.

سؤال: چه کنیم که در قوس نزولی قرار نگرفته، و به اسفل السافلین سقوط نکنیم؟