سوگندهای پربار قرآن صفحه 211

1. تفاوت محتوایی

سوره های مکّی غالباً درباره مبدأ، معاد، توحید، خداشناسی، صفات خدا، قیامت، بهشت، جهنّم، عالم برزخ و مانند آن سخن می گوید. و به تعبیر دیگر به اصلاح اعتقادات مسلمانان پرداخته و این کار مقتضای عقل و حکمت و قاعده لطف است. زیرا دوران پیامبری پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در مکّه، دوره سازندگی زیربناهای اعتقادی است. بدین جهت طبق روایتی تمام تلاش آن حضرت در مدت ده سال مکّه تبلیغ شعار لا اله الا الله بود. همه زحمتها، شکنجه ها، محرومیّتها، محاصره ها، سرزنش ها، تهمتها و تحمّل سایر مشکلات برای جا انداختن این شعار اساسی وبنیادی بود.

امّا سوره های مدنی چنین هدفی را پی نمی گیرد، بلکه به مسائل اجتماعی، اخلاقی، احکام، آداب، جنگ و صلح، فروع دین و اموری که مربوط به تشکیل حکومت اسلامی است، می پردازد.

2.

تفاوت شکلی

آهنگ و چینش سوره های مکّی کوتاه و کوبنده است. یعنی آیات آن کوتاه و لحن آیات داغ و کوبنده است، برخلاف سوره های مدنی که آیاتش طولانی ولحن آیات آن ملایمتر است; و این یکی از ابعاد فصاحت وبلاغت قرآن مجید به شمار می رود. به تعبیر دیگر، خداوند متعال آیات را به تناسب اوضاع و شرایط نازل کرد; در مکّه که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) با مشرکان و دشمنان اسلام درگیری و برخورد بیشتری داشت، آیات کوبنده و کوتاه نازل می شد، ولی در مدینه که بیشترین برخورد پیامبر(صلی الله علیه وآله) با مسلمانان بود لحن آیات تغییر کرد، لحنی نرم و ملایم و آیاتی نسبتاً طولانی و بلند. برای اثبات این مطلب سوره صافّات را، که از سوره های مکّی است، با سوره بقره که از سوره های مدنی است مقایسه ای کوتاه می کنیم:

سوره صافّات که 182 آیه دارد تنها هفت صفحه است، امّا سوره بقره که 48 صفحه از قرآن را فرا گرفته، 286 آیه دارد; یعنی تعداد آیات سوره بقره دو برابر آیات سوره