سوگندهای پربار قرآن صفحه 284

را نسبت به دو بیماری که ممکن است دامنگیر او شود، بیدار و هشیار کند، تا مبادا در دام بخل و ناسپاسی و مال پرستی گرفتار گردد.

انسان مذموم است یا ممدوح؟

سؤال: قرآن مجید در برخی از آیات، از جمله آیات مورد بحث، انسان را مذمّت کرده، و به خاطر صفات زشت و رذیله ای چون بخل، ناسپاسی، پول پرستی، مال اندوزی و مانند آن، او را نکوهیده است. و از سوی دیگر در

برخی از آیات نیز از انسان فوق العاده تعریف وتمجید کرده، به گونه ای که گویا هدف از خلقت تمام موجودات و عالم آفرینش سعادت و کمال وی بوده، و همه باید در خدمت انسان باشند. از جمله در آیه 70 سوره اسراء می خوانیم:

«(وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِّنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیر مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً); ما آدمی زادگان را گرامی داشتیم; و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده ایم، برتری بخشیدیم».

چگونه می توان بین این دو دسته از آیات قرآن جمع کرد؟

جواب: اگر انسان به خوبی تربیت شود گل سرسبد عالم هستی و گوهری بی مانند خواهد شد، و آیاتی که به تعریف و تمجید انسان پرداخته، نظر به چنین انسانهایی دارد. و اگر تربیت نشود و در دام شیطان اسیر گردد و تحت سیطره هوای نفس قرار گیرد، از هر حیوان درنده ای درنده تر، و به اسفل السافلین سقوط می کند. و آیاتی که به مذمّت انسان پرداخته ناظر به این گروه از انسانهاست. همانند حیوانات انسان نمایی که در فلسطین و عراق و افغانستان، مردم مظلوم و بی دفاع را براحتی می کشند تا منافعشان به خطر نیفتد. باید به خدا پناه ببریم، و در سایه الطاف الهی و آیات قرآنی خود را تربیت کنیم، تا إن شاء الله جزء گروه اوّل باشیم.

فصل پنجم: سوگندهای دوگانه

1. سوگندهای سوره قلم

توضیح

پس از پایان یافتن قسم های سه گانه، به سراغ قسم های دوگانه می رویم. در پنج سوره از

قرآن قسم های دو گانه (یعنی دو سوگند پشت سر هم) دیده می شود، که سوره قلم یکی از آنهاست. توجّه کنید:

ن، سوگند به قلم و آنچه می نویسند، که به نعمت پروردگارت تو مجنون نیستی، و برای تو پاداشی عظیم و همیشگی است، و تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری.

سوگند اوّل: قسم به قلم

واژه «قلم» دوبار در قرآن استعمال شده است. نخست در سوره قلم و آیات مورد بحث، و دیگر در سوره علق و در آغاز بعثت. خداوند در آیه چهارم سوره علق در توصیف خویش در مقام ربوبیّت می فرماید:

«(الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ); همان پروردگاری که بوسیله قلم تعلیم نمود».

و واژه «اقلام» که جمع قلم است، نیز در دو آیه قرآن آمده است.

الف) آیه 27 سوره لقمان، آنجا که خداوند در توصیف عجز انسان از احصا و