سوگندهای پربار قرآن صفحه 286

الف) قلم وحی و علم پروردگار.

ب) قلم فرشتگانی که مأمور ثبت و ضبط اعمال هستند.

ج) تمام انواع قلم.

و احتمال سوم از همه قویتر به نظر می رسد.

جالب اینکه قلم عصر نزول قرآن، قلم نی بود. یعنی حدود یک وجب از نی که در بیابانها می رویید را می گرفتند و نوک آن را می تراشیدند و با آن می نوشتند. خداوند به یک وجب نی، که نمونه های فراوانی از آن در بیابانها وجود داشت، قسم یاد کرده

است. و این نشانه عظمت قلم است که در مباحث آینده پیرامون رمز اهمیّت آن بحث خواهیم کرد.

سوگند دوم: قسم به «ما یسطرون»

چهار احتمال در تفسیر «ما یسطرون» که سوگند دوم را تشکیل می دهد، مطرح شده است:

الف) «ما یسطرون» سطوری است که نوشته می شود. یعنی قسم به قلم و آنچه می نویسد.

ب) «ما یسطرون» چیزی است که به سطرها و خط ها نظم می بخشد. توضیح اینکه: در زمانهای گذشته که دفترها و کاغذها خط کشی شده نبود، و به همین جهت نوشته ها معمولا کج و غیر مستقیم نوشته می شد، برای تنظیم سطور و جلوگیری از اعوجاج در نوشتار، مقوّا یا فلزی به اندازه صفحه کاغذ تهیّه می کردند. که بر روی این صفحه کاغذی یا فلزی به اندازه سطور لازم بر روی کاغذی که می خواستند روی آن بنویسند سوراخ وجود داشت. نخهایی را بر روی این سوراخها از بالا به پایین کشیده بودند، کاغذ مورد نظر را روی این وسیله می گذاشتند و بر اثر فشار بر روی آن صفحه، خطرهای نامرئی روی صفحه کاغذ ایجاد می شد. سپس بر روی آن خطها می نوشتند، و بدین صورت نوشته ها مستقیم و بدون اعوجاج می شد.