سوگندهای پربار قرآن صفحه 326

مرحله را نفس لوّامه می نامند. چقدر خوب است که لااقل انسان از نفس امّاره عبور کند و به ایستگاه

نفس لوّامه برسد.

نفس لوّامه گاه به صورت گذرا و موقّتی بیدار می شود، و به ملامت انسان خطاکار می پردازد، و پس از مدّت کوتاهی دوباره به خواب می رود، و جای خود را به نفس امّاره می دهد. همان گونه که در آیات مربوط به داستان شکستن بتها توسّط حضرت ابراهیم و بت پرستان، این مطلب مشاهده می شود. به این آیات توجّه کنید:

«(قَالُوا ءَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا یَا إِبْرَاهِیمُ * قَالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ کَانُوا یَنطِقُونَ * فَرَجَعُوا إِلَی أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ); (هنگامی که ابراهیم را حاضر کردند،) گفتند: «تو این کار را با خدایان ما کرده ای، ای ابراهیم؟!» گفت: «بلکه این کار را بزرگشان کرده است; از آنها بپرسید اگر سخن می گویند» آنها به وجدان خویش بازگشتند; و (به خود) گفتند: «حقّا که شما ستمگرید!».(1)

امّا نمی توانستند زیاد به توصیه نفس لوّامه گوش فرا دهند، چون اگر می پذیرفتند که این بتها توان سخن گفتن ندارند، اصل عبادت و بت پرستی آنها زیر سؤال می رفت. و اگر مدّعی می شدند که آنها توان سخن گفتن دارند، خود می دانستند این ادّعا دروغ است و بزودی رسوا می شوند. و لذا خیلی زود حکم وجدان خود را به فراموشی سپردند. توجّه کنید:

«(ثُمَّ نُکِسُوا عَلَی رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاَءِ یَنطِقُونَ * قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ مَا لاَ یَنفَعُکُمْ شَیْئاً وَلاَ یَضُرُّکُمْ * أُفّ لَّکُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ * قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنتُمْ فَاعِلِینَ); سپس بر سرهایشان واژگونه شدند ; و (حکم وجدان را به کلّی فراموش کردند و

گفتند:) تو می دانی که اینها سخن نمی گویند. ابراهیم گفت: آیا جز خدا چیزی را می پرستید که نه کمترین سودی برای شما دارد و نه زیانی به شما می رساند؟! (نه امیدی به سودشان دارید و نه ترسی از زیانشان) اف بر شما و آنچه جز خدا می پرستید! آیا اندیشه نمی کنید (و عقل ندارید)؟!» گفتند: «او را