سوگندهای پربار قرآن صفحه 349

شرح و تفسیر سوگندها

اشاره

«والضّحی» اوّلین سوگند، سوگند به ضحی است. ضحی تمام روز نیست، بلکه قسمتی از روز است که آفتاب در زمین گسترده شده، و سراسر زمین را فرا می گیرد. یعنی هنگامی که دو سه ساعت از طلوع آفتاب گذشته باشد.

«وَاللَّیْلِ إِذَا سَجَی» دومین سوگند، سوگند به شب است، البتّه نه تمام شب، بلکه آن هنگام که تاریکی شب سراسر کره زمین را فرا می گیرد، و به دنبال آن آرامش ارزانی زمینیان می گردد. «سَجِیّ» از ماده «سُجُوّ» دو معنا دارد: 1. آرامش. 2. گسترش، و این دو ملازم یکدیگرند. هنگامی که تاریکی گسترش یابد و کره زمین را فرا گیرد، آرامش نیز حکمفرما خواهد شد.

سؤال: چرا به پاسی از روز و پاسی از شب قسم

یاد شده است؟

پاسخ: زیرا شب و روز از نعمتهای الهی است، که اگر هر یک از آنها نباشد، ادامه حیات امکانپذیر نخواهد بود. اگر همواره روز باشد و در پی آن شب نیاید تمام موجودات زنده بر اثر شدّت حرارت و گرما نابود خواهند شد. واگر همواره شب باشد، و روز در پی آن نیاید تمام موجودات زنده بر اثر سرما منجمد شده، از بین می روند.

همان گونه که قبلا نیز گفته شد روزهای کره ماه معادل چهارده شبانه روز کره زمین، و شبهای آن نیز معادل چهارده شبانه روز کره خاکی ماست. یعنی هر شبانه روز کره ماه، تقریباً معادل یک ماه کره خاکی ماست. بدین جهت در نیمه شب کره ماه همه چیز به حالت انجماد در می آید، و در نیمه روز آن همه چیز در حال غلیان و جوشش است.

خداوند متعال ضمن اشاره به این دو نعمت بزرگ، می فرماید:

«(قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ مَنْ إِلَهٌ غَیْرُ اللهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیَاء أَفَلاَ تَسْمَعُونَ * قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللهُ عَلَیْکُمُ النَّهَارَ سَرْمَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ مَنْ إِلَهٌ غَیْرُ اللهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْل تَسْکُنُونَ فِیهِ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ * وَمِنْ رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ

وَالنَّهَارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ); بگو: «به من خبر دهید اگر

خداوند شب را تا قیامت بر شما جاودان سازد، آیا معبودی جز خدا می تواند برای شما روشنایی بیاورد؟! آیا نمی شنوید؟!» بگو: «به من خبر دهید اگر خداوند روز را تا قیامت بر شما جاودان کند، کدام معبود غیر از خداست که شبی برای شما بیاورد تا در آن آرامش یابید؟

آیا نمی بینید؟!» و از رحمت اوست که برای شما شب و روز قرار داد، تا هم در آن آرامش داشته باشید، و هم برای بهره گیری از فضل خدا تلاش کنید، و شاید شکر نعمت او را به جا آورید».(1)

خلاصه اینکه شب و روز از نعمتهای بی بدیل الهی است; ولی سرحدّ کمال آن همان است که در سوره ضحی آمده است. یعنی روز وقتی که ضُحی باشد نعمت کامل است، زیرا هنگامی که دو سه ساعت از طلوع آفتاب می گذرد هم روشنایی سراسر جهان را فرا می گیرد و هم گرمای متعادلی به همه موجودات می رسد. در زمستان گرمای آن ساعت سردی روز را به شدّت می کاهد و در تابستان گرمای آن ساعت قابل تحمّل است. همان گونه که شب زمانی به کمال می رسد که دو سه ساعت از آغاز آن بگذرد، و تاریکی همه جا را فرا گیرد، و سر و صداهای ناشی از فعالیّتهای روزانه تدریجاً فرو نشیند، و آمد و شدهای ابتدای شب قطع گردد، و آرامش و آسایش کامل برای استراحت فراهم گردد.

سوگند به روز و شب برای چه؟

سؤال: چرا خداوند متعال در این سوره به دو نعمت بزرگ شب و روز سوگند یاد کرده است؟ به تعبیر دیگر مقسم له کدام است، و این قسمها برای چیست؟

جواب: آیه شریفه (مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَی) مقسم له است، و دو قسم مذکور برای مضمونی است که در این آیه شریفه آمده است. توضیح اینکه: «ضحی» بسان «وحی الهی» و «لیل» همانند «قطع موقّت وحی» است. چرا که شب به طور موقّت روز را قطع