سوگندهای پربار قرآن صفحه 384

شده اهمیّت دارد. هم «الله» از اهمیّت بسیار بالایی برخوردار است، و هم «اتمام حجّت».

اتمام حجّت با آمدن پیامبران

این مبحث بسیار مهم است; زیرا هم در علم «اصول فقه» کاربرد دارد، و هم در مباحث «علم کلام» مورد نیاز است، و هم «علم فقه» بی نیاز از آن نمی باشد.

توضیح اینکه: خداوند به دو وسیله با ما اتمام حجّت نموده، و دو نوع پیامبر برای هر انسانی مبعوث کرده است:

1. پیامبر درون; که همان عقل و وجدان ماست. عقلی که به عنوان یکی از ادلّه چهارگانه مورد استناد فقهاست. عقلی که تنها دلیل قابل استناد در مسائل اعتقادی و کلامی است. آری خداوند به وسیله عقل و پیامبر درون به انسانها

اتمام حجّت می کند.

2. پیامبر برون; که گاه از آن به عقل برون نیز تعبیر می شود. طبق آنچه که مشهور است خداوند 124 هزار پیامبر برای هدایت انسانها در طول تاریخ فرستاده است.

امّا نکته مهم این است که بسیاری از تعلیمات انبیا با عقل قابل درک است. که از جمله می توان به مستقلاّت عقلیّه اشاره کرد. و نمونه ای از مستقلاّت عقلیّه «حُسن احسان و قبح ظلم است» عقل هیچ عاقلی در هیچ زمان و مکانی در زشتی ظلم و ستم به دیگران، و زیبایی احسان و کمک کردن به افراد دیگر شک و تردید ندارد. حتّی اگر با هیچ پیامبری ملاقات نداشته، و پیامی از وی به گوشش نرسیده باشد. و بسیاری از واجبات و محرّمات مصداق این دو عنوان هستند.

غصب، سرقت، قتل نفس بدون دلیل، غیبت کردن، آبروی دیگران را ریختن، غش در معاملات، کم فروشی، رشوه خواری، دروغ، خیانت و مانند آن، همه و همه به حکم عقل حرام است، حتّی اگر در تعلیمات هیچ پیامبری تحریم نشده باشد; چرا که اینها همه از مصادیق و شاخه های ظلم است، یا ظلم بر نفس و یا ظلم به دیگران، که هر دو به حکم عقل قبیح و زشت است.