سوگندهای پربار قرآن صفحه 412

مثالهای متعدّدی برای روشن شدن حقیقت تقوا بیان کرده اند، که هر کدام در جای خود به فهم این مطلب کمک می کند. امّا ما مثال متفاوتی در نظر گرفته ایم که مطلب را روشن تر می کند. توجّه کنید:

شخصی سوار بر اسب سرکش یا شتر وحشی سرکشی می شود که افسار و مهاری ندارد. این مرکب ممکن است در یک پرتگاه صاحب خود را پرت کند، وممکن است شروع به فرار کند و سوار خود را بر زمین بکوبد. برای کنترل این مرکب سواری افسار و مهاری بر سر او می زنند که این مهار در بین عربها بر دو گونه است. یک نوع آن افساری است که از قطعه ای آهن تشکیل شده که در دهان مرکب قرار می گیرد و طنابی به آن بسته می شود و سر طناب به دست سوار داده می شود. هر زمان مرکب چموشی کند طناب را می کشد، تا مرکب بایستد و چون آهنی که در دهان

مرکب قرار گرفته با کشیدن، مرکب را بسیار ناراحت می کند، مرکب متوقّف می شود. عربها این نوع افسار را «لجام» می نامند. نوع دیگر به این شکل است که بینی شتر را سوراخ کرده، و ریسمانی را از آن عبور داده، و سر طناب را به دست سوارکار می دهند. هر زمان اراده کرد شتر را متوقّف کند آن را می کشد، و چون شتر احساس درد شدیدی می کند می ایستد. این نوع مهار در عرف عرب «زمام» نامیده می شود.

تقوا بسان «لجام» و «زمام» و عقل آدمی بسان «راکب» و «سوارکار» و نفس انسان همانند آن «مرکب» است. اگر انسان تقوا داشته باشد هر زمان که نفس بخواهد سرکشی کند و به سوی گناه برود عقل با استفاده از زمام و لجام تقوا آن را متوقّف و مهار می کند.

با این مثال هم حقیقت تقوا روشن می شود، و هم اهمیّت آن بیش از پیش معلوم می گردد. با توجّه به آنچه که گفته شد می توان تقوا را در یک جمله کوتاه تعریف کرد: «تقوا وسیله بازدارنده نفس سرکش است».