سوگندهای پربار قرآن صفحه 47

مراسم جشن بازگشتند، و از آن حضرت پرسیدند: «چه کسی این بلا را بر سر خدایان ما آورده است؟» فرمود: «بت بزرگ این کار را کرده است!» آنها شرمنده شدند، زیرا اگر می پذیرفتند که بتها قدرت انجام کاری، حتّی دفاع از خویش را ندارند، خود محکوم می شدند که چرا بتهایی را می پرستند که قادر بر انجام هیچ کاری نیستند. در اینجا بود که وجدان ملامتگر و بیدار آنها به حرکت درآمد. قرآن از این حالت آنان چنین تعبیر می کند:

«(فَرَجَعُوا إِلَی أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ); آنها به وجدان خویش بازگشتند، و (به خود) گفتند: حقّا که شما ستمگرید!».(1)

بنابراین، نفس در برخی از آیات قرآن مجید به معنای وجدان بیدار انسان است.

4. هوا و هوس

در برخی از آیات قرآن نفس به معنای نفس سرکش، و هوا و هوس آمده است. از جمله، در داستان حضرت یوسف(علیه السلام) و زلیخا می خوانیم که پس از فراز و نشیب های زیاد، بالاخره زلیخا مجبور شد که واقعیّت را بیان نموده، و شهادت بر پاکی یوسف دهد. خداوند اعتراف وی را در آیه 53 این سوره چنین ذکر کرده است:

«(وَمَا أُبَرِّءُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لاََمَّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ); من هرگز خودم را تبرئه نمی کنم، که نفسِ (سرکش) بسیار به بدیها امر می کند، مگر آنچه را

پروردگارم رحم کند».

نفس در آیه مذکور در معنای هوا و هوس و نفس سرکش استعمال شده است.

در حدیث معروفی نیز می خوانیم که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) به یاران و اصحابش، که از جنگ سخت و خسته کننده ای بازگشت بودند، فرمود:

«مَرْحَباً بِقَوْم قَضُوا الْجِهَادَ الاْصْغَرِ وَ بَقِیَ عَلَیْهِمُ الْجِهَادُ الاْکْبَرِ; آفرین بر جمعیّتی که جهاد اصغر را با موفقیّت پشت سر گذاشتند، امّا باید آماده جهاد اکبر شوند!».