سوگندهای پربار قرآن صفحه 479

او اطمینان داد که از خطر جسته و در مدین در آرامش و امنیّت خواهد بود. سپس به او پیشنهاد ازدواج با یکی از دخترانش را داد.(1)

آری! یک عمل صالح حضرت موسی که سیراب کردن گوسفندان حضرت شعیب بود، سبب شد که حضرت موسی از آوارگی نجات یابد، دارای زندگی و همسر گردد، و از همه مهمتر ده سال در خدمت یک پیامبر شاگردی کند و ساخته شود، تا آماده دریافت رسالتی بزرگ گردد. بنابراین آنچه مهم است اینکه عمل صالح بااخلاص باشد.

خلاصه اینکه دومین مادّه از برنامه چهار مادّه ای که باعث نجات انسان از خسران و زیان می شود عمل صالح است، که گستره آن بسیار وسیع است.

3. تواصی به حقّ

سفارش به حق سومین مادّه از برنامه چهار مادّه ای مستثنیان از خاسرین و زیانکاران است. طبق آیه شریفه، اهل ایمان و عمل صالح باید همدیگر را به حق و حقوق سفارش کنند. برای عمل به این مادّه، لازم است ابتدا معنای حق را بدانیم:

حق به آن معنا که در قرآن مجید و روایات، و به تعبیر دیگر در معارف دینی آمده (نه آنچه در اصطلاح علم حقوق مطرح است) نوعی دین، وام، مسئولیّت در مقابل دیگران است; اعم از اینکه بدهی مادّی باشد یا معنوی. بدهی مادّی مثل اینکه من از شخصی یا بانکی وام گرفته ام، که ادای این بدهی لازم است، و باید به موقع آن را به صاحبش بازگردانم، وگرنه حقّ مادّی او را ضایع کرده ام. و اموری مانند حقّ و

حقوق فرزندان بر پدر و مادر در مورد تربیت آنها، یا بدهی فرزندان به پدر و مادر در مورد رعایت حرمت و احترام آنها و بذل محبّت و عاطفه نسبت به آنها، یا مسئولیّت حکومت اسلامی در برابر آحاد مردم، و همچنین وظیفه مردم در مقابل حکومت، و حقوقی از این قبیل، بدهیهای معنوی است.