سوگندهای پربار قرآن صفحه 48

یاران حضرت که هنوز آثار خستگی و تشنگی و گرسنگی و گرد و غبار جنگ در چهره آنها بود، عرض کردند: منظورتان از جهاد اکبر چیست؟

حضرت فرمود: «اَلْجِهادُ مَعَ النَّفْسِ; منظور جهاد با نفس سرکش است».(1)

جهاد با نفس، که میدان آن به اندازه تمام عمر انسان است، و یکی از بهترین زمانها برای آن ماه مبارک رمضان است، زیرا در این ماه دیو نفس به راحتی به بند کشیده می شود، «جهاد اکبر» نامیده می شود.

خلاصه اینکه در برخی از آیات قرآن و روایات، نفس به معنای نفس سرکش آمده است.

نتیجه اینکه نفس معانی متعدّدی دارد، که عمده معانی آن «انسان»، «روح آدمی»، «وجدان بیدار انسان» و «نفس سرکش» است.

سؤال: با توجّه به معانی مختلف نفس در قرآن، کلمه نفس در آیه محلّ بحث (و نفس و ما سواها) به چه معناست؟

پاسخ: اگر در مضمون آیه دقّت کنیم به روشنی خواهیم یافت که منظور از نفس در اینجا روح انسانی است; زیرا در ادامه آیه الهام به خوبیها و بدیها مطرح شده، که کار روح است.

روح در قرآن

این کلمه در قرآن مجید بطور مکرّر استعمال شده است، امّا روح به معنای

روح انسانی شاید تنها یک مورد استعمال داشته باشد. به هر حال در آیه مورد بحث به روح انسانی قسم خورده شده، و این نشانگر اهمیّت روح است. بدین جهت باید پیرامون روح بحثی هر چند کوتاه داشته باشیم. درباره روح، کتابها و مقالات بسیار زیادی نوشته شده است، که شاید به هزاران عدد بالغ شود، ولی جالب توجّه اینکه، هنوز بشر نتوانسته به حقیقت وماهیّت روح بشر برسد. یعنی نزدیکترین چیز به انسان، جزء