سوگندهای پربار قرآن صفحه 68

فایده محاسبه، طبق آنچه در ذیل روایت آمده، این است که اگر کار خیری انجام داده آن را تکرار کند، و

اگر آلوده کار بدی شده از آن توبه نموده، و آن را جبران نماید. ضمناً تعبیر به «از ما نیست» نسبت به کسانی که اهل محاسبه نیستند، تعبیر ظریفی است. در روایت دیگری از حضرت علی(علیه السلام) می خوانیم:

«ما اَحَقَّ الاِْنْسانَ اَنْ تَکُونَ لَهُ ساعَهٌ لا یَشْغَلُهُ شاغِلٌ، یُحاسِبُ فیها نَفْسَهُ، فَیَنْظُرُ فیمَا اکْتَسَبَ لَها وَ عَلَیْها فی لَیْلِها وَ نَهارِها; بسیار شایسته است که انسان ساعتی از روز، که هیچ مشغله و مزاحمی نداشته باشد، را به محاسبه خویشتن اختصاص دهد. در آن ساعت به شب و روز گذشته اش فکر کند، و آنچه را به سود یا زیان خویشتن انجام داده رسیدگی نماید».(1)

به یقین این گام در تربیت نفوس بسیار مؤثّر است، و انسان را کنترل می کند. یعنی اگر در هر شبانه روز زمانی را انتخاب کند که نه رادیو، نه تلویزیون، نه تلفن، نه جراید، نه زن و بچّه، نه فکر کار و کسب، و خلاصه نه هیچ چیز دیگر، مزاحمتی نداشته باشد، و انسان 24 ساعت گذشته خود را به تصویر بکشد، و نقاط مثبت و منفی آن را یادداشت کند، و سپس خوبی ها را تقویت نموده، و از تکرار بدیها اجتناب ورزد، آیا مداومت بر این برنامه در تربیت روح و جان انسان مؤثّر نخواهد بود؟

ریشه معاقبه

واژه «معاقبه» از «عقوبت» گرفته شده، و عقوبت به معنای مجازات است. و همان گونه که قبلا نیز اشاره شد عقوبت و مجازات باید مطابق قوانین و مقرّرات اسلام باشد. بنابراین، آنچه را بعضی از فرق صوفیّه به این عنوان انجام می دهند، مشروعیّت ندارد. مثلا نقل کرده اند که شخصی از

دراویش، دلبسته مال دنیا شده بود، و علاقه به مال دنیا را سدّ راه سیر و سلوک خود می دانست. برای اینکه خود را مجازات نماید، و این علاقه مانع تهذیبِ نفس را قطع کند، تمام اموال و داراییش را به دریا ریخت!(2)