اخلاق در قرآن جلد 1 صفحه 204

ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ؛ و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند یا به خود ستم کنند، به یاد خدا می افتند، و بر گناه اصرار نمی ورزند با این که می دانند.»

در این جا نیز با توجّه به این که ظلم و ستم، هرگونه گناهی را شامل می شود، چرا که

بعضی از گناهان ستم بر دیگران است و بعضی ظلم به خویشتن، و در این آیه نسبت به همه آنها وعده پذیرش توبه داده شده است، عمومیّت توبه نسبت به تمام گناهان اثبات می شود.

5- در آیه دیگری (آیه 31 سوره نور) همه مؤمنان را مخاطب قرار داده می فرماید:

«وَتُوبُوا الی اللَّهِ جَمیعاً ایُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای مؤمنان همگی به سوی خدا باز گردید تا رستگار شوید.»

واژه جمیعاً دلیل بر این است که هر گناهکاری دعوت به توبه شده است، و اگر توبه دارای شمول و عموم نباشد، چنین دعوتی صحیح نیست.

این نکته قابل دقّت است که در آیات بالا در بعضی از موارد روی مسأله اسراف تکیه شده و در مورد دیگر ظلم، و در مورد دیگر عمل سوء، و وعده آمرزش همه این عناوین بطور گسترده، در صورت توبه داده شده است؛ بنابراین، هر عمل سوء و هر ظلم و ستم و هر اسرافی بر خویشتن از انسان سر بزند و توبه کند، خداوند توبه او را می پذیرد.

دراین باره روایات زیادی در کتب شیعه و اهل سنّت نقل شده که درهای توبه تا آخرین لحظات عمر، مادام که انسان مرگ را با چشم خود نبیند باز است.

این روایات را می توانید در کتابهای: بحار الانوار «1» و اصول کافی «2» و درّ المنثور «3» و کنز العمّال «4» و تفسیر فخر رازی «5» و تفسیر قرطبی «6» و تفسیر روح البیان «7» و تفسیر روح المعانی «8» و کتب دیگر مطالعه فرمایید، و شاید بتوان گفت این حدیث از احادیث متواتر است.

__________________________________________________
(1). بحار الانوار، جلد 6، صفحه 19، و جلد 2، صفحه 440.
(2).

اصول کافی، جلد 2، صحفه 440.

(3). الدّر المنثور، جلد 2، صفحه 131.
(4). کنز العمال، حدیث 10187 و 10264.
(5). تفسیر فخر رازی، جلد 10، صفحه 7 ذیل آیه فوق.
(6). تفسیر قرطبی، جلد 3، صفحه 1662 ذیل آیه فوق.
(7). تفسیر روح البیان، جلد 2، صفحه 178، ذیل آیه فوق.
(8). روح المعانی، جلد 4، صفحه 233.